رس نهم

                          چگونگي تصنيف گلستان            

پيش تر در تاريخ ادبيات خوانديم كه گلستان سعدي از نمونه هاي والاي نثر مسجع است .سعدي( 606-691) سخنور نامدارقرن هفتم اين كتاب را در سال 656 ه.ق به رشته ي تحرير كشيد. گلستان مشتمل برحكايات آموزنده اشعار نغز در موضوعات مختلف است و هشت باب دارد. بخشي از مقدمي گلستان را به عنوان نمونه ي برجسته ي نثر مسجع و فني با هم مي خوانيم.

......................................................................... نكات مهم

چگونگي تصنيف گلستان

*** يك شب ، تامل ايام گذشته مي كردم و بر عمر تلف كرده تاسف مي خوردم و سنگ سراچه ي دل به الماس آب ديده مي سفتم و اين بيتها مناسب حال خود مي گفتم:

............................................................................. نكات مهم

تامل : فكر، انديشه ، درنگ ، دقت در امري ، دورانديشي

ايام : متمم ( به ايام گذشته فكر مي كردم)

سراچه : خانه ي كوچك

سنگ سراچه ي دل : اضافه ي تشبيهي ( دل : مشبه / سنگ : مشبه به )

آب ديده : اشك

مي سفتم : سوراخ مي كردم

واژه هاي « مي كردم» ،« مي خواندم» ، « مي سفتم» و « مي گفتم » :سجع متوازي

معني : شبي از شب ها به روزهاي گذشته فكر مي كردم و براي عمر از دست رفته تاسف مي خوردم و دل را كه همچون سنگي سخت شده با اشك چشم كه همانند الماس ، برنده و درخشنده بود، نرم مي نمودم و اين بيت ها را در وصف خودم مي سوردم:

* هر دم از عمر مي رود نفسي                    چون نگه مي كنم ، نماند بسي

قالب شعر: مثنوي

وزن عروضي : فاعلاتن مفاعلن فعلن

بحر عروضي : خفيف مسدس مخبون محذوف

هردم : لحظه

نفس : نفس ( « ي»       نشانه ي نكره ) / نفس : ايهام تناسب : 1- عمل دم و بازدم    تنفس / لحظه

نگاه كردن : كنايه از « دقت كردن»

معني : از عمر من هر لحظه ، يك نفس سپري مي گردد و وقتي خوب دقت مي كنم ( مي بينم ) كه زمان زيادي از آن (عمر) باقي نمانده است.

واژگان قافيه : نفسي و بسي / حروف اصلي « َ – س » / حروف الحاقي : « ي » قاعده ي 2 / تبصري 1

* اي كه پنجاه رفت و در خوابي                                    مگر اين پنج روز دريابي

اي كه : ( اي : نشانه ي ندا ) منظور « خود سعدي» ( توضيح : اين كه سعدي در سال 606 متولد شده است و 50 سال بعد از آن يعني در سال 656 گلستان را تاليف را نموده است .

پس « اي كه پنجاه رفت » ( دقيقاً مي تواند خود سعدي باشد.

در خواب بودن : كنايه از « غافل بودن ، غفلت كردن »

مگر : ايهام 1- شايد 2- به اين اميد كه

اين پنچ روز : مجاز از « عمر اندك باقي مانده »

« پنجاه » و « پنچ » : تناسب و نوعي تضاد

دريافتن : قدر دانستن و فرصت را غنيمت شمردن

اين پنج روز دريابي : جمله ي سه جزيي گذرا به مفعول ( اين : صفت اشاره / پنج صفت شمارشي / روز : مفعول )

معني : اي كسي كه پنجاه سال از عمرت گذشته است ولي هنوز در خواب غفلت و ناكامي به سر مي بري ، اميد است (شايد) اين عمر اندك باقي مانده را قدر بداني و غنيمت بشماري

مفهوم : تاكيد بر غنيمت شماري عمر و فرصت هاي باقي مانده

واژگان قافيه : خوابي و دريايي / حروف اصلي « ا ب » / حروف الحاقي :« ي» / قاعده ي 2 /تبصره ي 1

* خجل آن كس كه رفت و كار نساخت               كوس رحلت زدند و بار نساخت

خجل : خجالت زده ، شرمنده

است : ( بعد از « آن كس ») : حذف به قرينه ي معنوي

رفت : كنايه از« مُرد»

كار نساخت : كنايه از « اعمال و كردار نيك » از جمله : طاعت ها و عبادت ها

كوس : طبل بزرگ / رحلت : كوچ كردن / كوس رحلت زدن : كنايه از رفتن و مردن (= زمان مرگ)

بار : استعاره  از « اعمال و كردار نيك و طاعت و عبادت  »

نساخت : فراهم نكرد

كار و بار : جناس ناقص اختلافي

بيت آرايه ي : « تمثيل دارد »

معني : كسي كه بميرد ولي عمل نيك و پسنديده اي انجام ندهد و زمان مرگش فرا برسد و طاعت و عبادتي نكند ( در نزد خداوند ) شرمنده و خجالت زده خواهد شد.

* خواب نوشين بامداد رحيل                       باز دارد پياده را زسبيل

نوشين : گوارا ، شيرين ، خواب نوشين (= شيرين) ، نوعي حس آميزي

رحيل : كوچ كردن ، اول كوچ

سبيل : راه ، طريق ، راه آشكار

# بيت داراي تمثيل است #

مصراع اول : واج آرايي ، تكرار مصوت

خواب نوشين : مي تواند تعبير شود به « وابستگي ها و علايق دنيوي كه انسان را از راه اصلي ( صراط مستقيم الهي) باز مي دارد .

بيت تشكيل يافته است از يك جمله چهار جزيي گذرا به مفعول و متمم ( خواب : نهاد / نوشين: صفت / بامداد : مضاف اليه / رحيل : مضاف اليه مضاف اليه (= وابسته ي وابسته) / پياده : مفعول / سبيل متمم / باز دارد : فعل پيشوندي گذرا به مفعول و متمم )

معني : خواب شيرين صبح گاهي سفر علايق و دلبستگي هاي دنيايي ، مسافر را از حركت و سفر كردن باز مي دارد ( منع مي كند)

ارتباط معنايي دارد با :

1- خوش است زير مغيلان به راه باد به خفت                   شب رحيل ولي ترك جان ببايد گفت

2- توكز خواب نوشين به بانگ رحيل                             نخيزي دگر كي رسي در سبيل

واژگان قافيه : رحيل و سبيل / حروف اصلي : يل / حروف الحاقي ندارد/ قاعده ي 2

* هر كه آمد، عمارتي نوساخت                       رفت و منزل به ديگري پرداخت

آمدن : كنايه از « متولدشدن »

عمارت : بنا ، ساختمان ( به معناي « آبادكردن و آباداني» نيز به كاررفته است ) ( اهميت املائي دارد ) امارت : فرمانروايي ، اميري)

عمارت : مجاز از« زندگي مادي» كه يكي از مظاهر آن « عمارت و ساختمان » است.

رفت : كنايه از « مُرد»

منزل : مجاز از « زندگي مادي »،«اسباب گردآوري شده»

پرداخت : واگذاركرد

عمارت : منزل و ساختن: تناسب

آمد و رفت : تضاد(طباق)

# بيت داراي « تمثيل » است

جمله هاي اين بيت به ترتيب : 1- جمله ي دوجزئي 2- جمله ي سه جزيي گذرا به مفعول 3- جمله ي دوجزيي 4- جمله ي سه جزيي گذرا به متمم

معني: هركس كه قدم به اين دنيا گذارد براي خود زندگي جديدي ساخت اما در پايان مرد و اين زندگي و اسباب و لوازم گردآوري كرده را به ديگري واگذار نمود.

مفهوم: اشاره به ناپايداري دنيا

واژگان قافيه : ساخت و پرداخت / حروف اصلي : « اخت » / حروف الحاقي ندارد / قاعده ي 2

* و آن دگر پخت هم چنان هوسي               وين عمارت كسي به سر نبرد كسي

و آن دگر : و آن ديگركس

هوس پختن : كنايه از «آرزوداشتن ، ميل به دل راه دادن »

وين : و اين

عمارت : استعاره از دنيا

معني : فرد ديگري نيز( در مورد جاودانگي زندگي خود) چنين آرزويي بدل پروراند ، در حالي كه هيچ كس در اين دنيا عمارت مانند ، پاينده نخواهد ماند.

 واژگان قافيه : هوسي و كسي / حروف اصلي : « َ – س  » / حروف الحاقي « ي» / قاعده ي 2 تبصره ي 1

* يار ناپايدار دوست مدار                       دوستي را نشايد اين غدار

يار ناپايدار : استعاره از « دنياي فاني»

را : حرف اضافه به معناي « براي »      براي دوستي شايسته نيست

نشايد : شايسته و لايق نيست

غدار : بسيار بي وفا ، فريب كار     استعاره از « دنيا»

# بيت داراي تمثيل است

دوست و دوستي : اشتقاق

مدار و غدار : جناس ناقص اختلافي

معني : به دنيا كه همچون ياري ناپايدار است ، دل مبند كه اين يار بي وفا و فريب كار براي دوستي شايسته نمي باشد.

ارتباط معنايي دارد با:

« هر چه نپايد ، دلبستگي را نشايد »

واژگان قافيه : مدار و غدار / حروف اصلي : « ار » / حروف الحاقي ندارد / قاعده ي 2

* نيك و بد ، چون همي ببايد مرد                        خنك ، آن كس كه گوي نيكي برد

نيك و بد : تضاد    مجاز از « همه ي انسان ها»

خنك : شبه جمله به معناي « خوشا»  و « خجسته باد »

گوي : هر چيز گرد مثل گلوله ، توپ چوبي كه آن را با چوگان مي زنند.

نيكي : اضافه ي تشبيهي ( نيكي ، مشبه / گوي مشبه به )

مرد و برد : جناس ناقص اختلافي

# بيت داراي تمثيل و نوعي « تصدير » است.

معني : چون تمام انسان ها ( چه خوبان و چه بدان ) روزي از دنيا خواهند رفت . پس خوشا به حال آن كس كه كارهاي نيك انجام دهد.

مفهوم : تاكيد بر انجام نيكوكاري

واژگان قافيه : مُرد و بُرد / حروف اصلي : « ُ- رد » / حروف الحاقي ندارد / قاعده ي 2

* عمر برف است و آفتاب تموز                   اندكي ماند و خواجه غره هنوز

عمر برف است ك تشبيه بليغ اسنادي ( عمر : مشبه / برف : مشبه به )

همانند برف بودن عمر : كنايه از « زودگذري و ناپايداري»

تموز : ماه دهم از سال روميان تقريباً مطابق با تيرماه سال شمسي ، ماه گرما     مجاز از تابستان

خواجه : سرور ، آقا ( در اين جا : صاحب عمر )

غره : مغرور ، فريفته ، غافل ( اهميت املائي دارد ) ‌‍[ قره : سياه]

« و» [ مصراع اول] به معناي « مقابل و برابر » (= حرف اضافه) / «و» [ در مصراع دوم] حرف ربط = پيوند هم پايه ساز

معني : روزهاي كوتاه عمر مانند برف است در برابر آفتاب تابستان كه عمر آن زود سپري مي شود . اندكي از عمر باقي مانده در حالي كه صاحب آن هم چنان غافل و مغرور است.

مفهوم : ناپايداري و زودگذري عمر

واژگان قافيه : تموز و هنوز  / حروف اصلي : « وز » / حروف الحاقي ندارد / قاعده ي 2

* اي تهي دست رفته در بازار                       ترسمت پُر نياوري دستار

تهي دست :  استعاره از « افرادي كه كاري نيك و عمل صالح انجام نداده اند»

بازار: استعاره از « آخرت »

ترسم : يقين دارم ، مطمئنم

دستار: عمامه ، سربند ، دستمال و پارچه اي كه مواد خريداري شده را با آن حمل مي كردند.

# بيت داراي تمثيل است

ضمير شخصي «ت» ( در ترسمت ) در جاي اصلي خود به كار نرفته است   دستارت را پر نياوري

خالي بودن دستار : كنايه از « بي بهره بودن و بي نصيبي»

معني : توضيحات : اي كسي كه با دست خالي به بازار رفته اي، يقين دارم كه با دستان خالي نيز باز خواهي گشت.

مفهوم : توصيه به اندوختن توشه ي آخرت

ارتباط معنايي دارد با:

 دارم مثلي به حال خويش اندر خورد                        بي سيم زبازار تهي آمد مرد

واژگان قافيه : بازار و دستار  / حروف اصلي : « ار » / حروف الحاقي ندارد / قاعده ي 2

* هر كه مزروع خود بخورد به خويد                            وقت خرمنش خوشه بايد چيد

مزروع : كاشته ، كشت ( هم خانواده ي « زراعت ، زرع ، زارع ، مزرعه » )

خويد : ( بر وزن بيد) گندم و جو نارس

خوشه چيدن : كنايه از نيازمند شدن ، فقر»

مزروع ، خويد ، خرمن ، خوشه ، چيد : تناسب

واج آرايي : تناسب

# بيت داراي « تمثيل » است

معني : كسي كه محصول خود را پيش فروش كند ، هنگام برداشت نيازمند ديگران مي شود.

مفهوم : تاكيد بر دور انديشي و آينده نگري

واژگان قافيه : خويد و چيد  / حروف اصلي : « يد » / حروف الحاقي ندارد / قاعده ي 2

& بعد از تامل اين معني ، مصلحت ان ديدم كه در نشيمن عزلت نشينم و دامن از صحبت فراهم چينم و دفتر از گفته هاي پريشان بشويم و من بعد پريشان نگويم.

.......................................................................... نكات مهم ........................................................

مصلحت : آن چه كه باعث خير و صلاح و نفع  و آسايش انسان باشد.

نشيمن : جاي نشستن ، محل اقامت ، خانه

عزلت : گوشه نشيني

نشيمن و نشينم : اشتقاق

در نشيمن عزلت نشستن : كنايه از « گوشه گرفتن ، انزوا طلبي »

صحبت : هم نشيني

دامن از صحبت فراهم چيدن : كنايه از « گوشه نشيني اختيار كردن »

گفته هاي پريشان : سخنان و نوشته هاي پراكنده و نامعقول

من بعد : از آن به بعد

واژه هاي « ديدم»  « نشينم » « چينم » « بشويم» و « نگويم » آرايه ي سجع

معني : بعد از تفكر و انديشه در اين موضوع ، به صلاح ديدم كه گوشه نشيني اختيار كنم و از مصاحبت با ديگران بپرهيزم و نوشته هاي پراكنده و بيهوده خود را از بين ببرم و از اين به بعد ديگر پريشان گويي نكنم.

* زبان بريده به كُنجي نشسته صم بكم                   به از كسي كه نباشد زبانش اندر حكم

وزن عروضي : مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن / بحر عروضي : مبحتث مخبون محذوف

زبان بريده : كنايه از « لال»

صم بكم : كران و گنگان ( در فارسي ، گاه صفت هاي جمع عربي ، مفرد محسوب شده است ) در اين جا يعني « كر و گنگ » [ صم : جمع « صما و اصم»  كران / بكم : جمع : ابكم    افراد لال و گنگ ]

به : بهتر / فعل « است » ( بعد از واژه ي به ): به قرينه معنوي حذف شده است.

زبانش اندر حكم نباشد: مهار زبانش در اختيار او نباشد.

بكم و حكم : جناس ناقص اختلافي

# بيت داراي « تمثيل است »

معني : آن كه خاموش و كر و گنگ در گوشه اي نشسته است، از كسي كه مهار زبان خويش را در اختيار ندارد، بهتر است.

مفهوم : 1- توصيه به سكوت

            2- تاكيد بر سنجيده گويي

            3- پرهيز از بيهوده گويي

واژگان قافيه : بُكم و حُكم  / حروف اصلي : « ُ – كم  » / حروف الحاقي ندارد / قاعده ي 2

*** تا يكي از دوستان كه در كجاوه انيس من بودي و در چهره چليس به رسم قديم از در مي آمد چندان كه نشاط ملاعبت كرد و بساط مداعبت گسترد، جوابش نگفتم و سر از زانوي تعبد برنگرفتم. رنجيده نگه و كرد و گفت:

.................................................................................... نكات مهم ..................................................................

كجاوه : محمل ، هودج ، آنچه كه در آن چيزي يا كسي را حمل كنند . مجاز از سفر و مسافرت

انيس : همنشين ، همدم ، مونس ( هم خانواده انس ، مانوس ، مونس)

حجره : اتاق ، خانه / جليس : دوست ، همنشين

فعل : « بودي » ( بعد از جليس) به قرينه ي لفظي حذف شده است.

درآمد: واردشد/ چندان كه هر چقدر كه ، هر اندازه كه

نشاط: شادماني ، خوشي

ملاعبت : بازي كردن ، ( هم خانواده ملعبه ، لعب )

بساط : هر چيز گستردني ، فرش ع سفره و ...

مداعبت : شوخي و مزاح

ملاعبت و مداعبت : جناس ناقص اختلافي

بساط گستردن : كنايه از « فراهم نمودن»

«ش» در «جوابش » : متمم « به او جواب نگفتم »     هر قدر زمينه شوخي و خنده را فراهم كرد. به او پاسخي ندادم.

تعبد : عبادت كردن ، پرستش

سر از زانو بر نگرفتن : كنايه از « ترك نكردن » و « دوري ننمودن »

واژه هاي انيس : و « جليس» : سجع متوازي

                              كرد و گسترد

سجع مطرف

                              نگفتم و برنگرفتم 

معني : تا اينكه يكي از دوستانم كه در سفر همدم و در خانه (حضر) دوست و همنشين من بود به روش گذشته وارد شد . هر چه قدر كه زمينه شوخي و بازي  و خنده را فراهم كرد. به او پاسخي ندادم و عبادت و پرستش خود را رها نكردم . رنجيده و ناراحت به من نگاه كرد و گفت:

   * كنونت كه امكان گفتار هست                      بگو اي برادر ، به لطف و خوشي

بوقلمون : نوعي پارچه ي رومي كه رنگ آن در برابر نور خورشيد هر لحظه به رنگي در مي آيد : رنگارنگ   ( به معني «نوعي پرنده » نيز مي باشد)

فرش بوقلمون : استعاره از « سبزه و گل ها و گياهان رنگارنگ »

فعل كمكي بود ( بعد از گسترانيده ) : حذف به قرينه ي معنوي

                         سايه و درخت

   تناسب

                       گسترانيده و فرش

معني : باد در سايه ي درختان آن باغ ، فرشي از گل و گياهان رنگارنگ گسترده بود.

مفهوم : اشاره به زيبايي و رنگارنگي باغ

واژگان قافيه : موزون ، گوناگون و بوقلمون / حروف اصلي : « ون  »/ حروف الحاقي « ندارد » / قاعده ي 2  

*** بامدادن كه خاطر باز آمدن بر راي نشستن غالب آمد ديدمش دامني گل و ريحان و سنبل و ضيمران فراهم آورده و آهنگ رجوع كرده گفتم : گل گلستان را – چنان كه داني – بقايي و عهد گلستان را وفايي نباشد و حكيمان گفته اند : « هر چه نپايد ، دلبستگي را نشايد. »

............................................................. نكات مهم ...........................................................

بامدادان : هنگام بامداد ( صبح ) [ ان نشانه ي جمع نيست      پسوند زمان ]

خاطر : انديشه، فكر

باز آمدن : برگشتن ، رجوع

راي : فكر ، انديشه (= خاطر)

نشستن : مجاز از « ماندن»

غالب آمد : غلبه كرد، چيره شد( اهميت املائي دارد.)

«ش» : در « ديدمش » : مفعول (او را ديدم )

ريحان : نازبو ، هر گياه سبز و خوش بو ( جمع : رياحين )

سنبل : گياهي است با گل هاي زيبا و خوش رنگ

ضيمران : ريحان دشتي ، تاج خروس

فراهم آورده : جمع كرده

آهنگ رجوع كرده : قصد برگشتن نموده

فعل كمكي ( است) (بعد از « آورده » و « كرده » : حذف به قرينه لفظي

« را» ( بعد از « بستان » : ( نشانه ي مالكيت )

چناني كه داني : « همان طور كه مي داني ، مطلع هستي

داني : مي داني

بقاء : باقي ماندن ، پايداري ، ماندگاري

عهد: ايهام   1- پيمان  2- زمان

« را» : نشانه ي مالكيت (عهد گلستان وفايي ندارد)

حكيمان : خردمندان ، دانايان

نپايد : پايدار و ماندگار نباشد

نشايد : شايسته نيست

را : « حرف اضافه به معني  « براي »

عبارت پاياني ( هر چه نپايد ، دلبستگي را نشايد .)

« آورده » و « كرده » : سجع مطرف

                        بقايي و وفايي

سجع متوازي:

                       نپايد و نشايد

نپايد و نشايد : جناس ناقص اختلافي

گل و ريحان و سنبل و ضميران : مراعات نظير

گلستان : تشخيص ( به خاطر عهد بستن و وفادار نبودن )

فعل « آمد» به معناي « شد »     دستور تاريخي

معني : هنگام بامداد كه انديشه ي بازگشتن بر عقيده ي ماندن غلبه كرد ، او را ديدم كه يك دامن گل سرخ و ريحان و سنبل و ريحان دشتي (تاج خروس ) جمع آوري كرده و قصد برگشتن نموده است. (به او )گفتم : همان طور كه مي داني – گل هاي بوستان پايدار نمي ماند و گلستان به عهد و پيمان خود پايبند     نمي باشد و دانيان نيز فرموده اند :« هر چيزي كه پايدار نمي باشد ، شايسته دل بستن نيست.»

*** گفتا: طريق چيست؟ گفتم : « براي نزهت » ناظران و فسحت حاضران ، كتاب گلستاني توانم تصنيف كردن كه بادخزان را بر ورق دست تطاول نباشد و گردش زمان ، عيش ربيع آن را به طيش خريف مبدل نكند. »

................................................................................... نكات مهم .................................................................

گفتا : گفت فعل ماضي ساده              دستور تاريخي

طريق چيست: راه حل چيست ( جمله ي سه جزئي اسنادي      طريق : نهاد / چي (= چه) مسند / است : فعل اسنادي)

نُزهت : خوش شادي ( اهميت املائي دارد)

ناظران : بينندگان

فُسحت : گشادگي خاطر( فسحت حاضران : انبساط خاطر كساني كه در مجلس حضور دارند )(اهميت املائي دارد)

تصنيف كردن : نوشتن كتاي و يا رساله

خزان : پاييز

« را» : نشانه ي مالكيت

تطاول : درازدستي ، تعدي (اهميت املايي دارد)

عيش : خوشي و شادماني ( به معناي « زندگي و زيستن » نيز به كار مي رود.

طيش : خشم و تندي  : ( طپش خريف : اضطراب و تندي پاييز )

خريف : پائيز ( = خزان )

عيش و نوش : جناس ناقص اختلافي و تضاد

ربيع و خريف : تضاد و تناسب

مبدل نكند : تبديل نكند، تغيير ندهد

نباشد و نكند: سجع مطرف

معني : گفت : « چه راه حلي پيشنهادي مي كني ؟ : « براي شادي ببينندگان و انبساط خاطر كساني كه در مجلس حضور دارند مي توانم كتابي تحت عنوتن « گلستان » بنويسم كه هرگز باد پاييزي نمي تواند برگ هاي اين كتاب را نابود كند و گردش روزگار ، توانايي ندارد كه خوشي و طراوت بهاري آن را به اضطراب و تندي پاييز تبديل نمايد. »

* به چه كار آيدت زگل طبقي                       از گلستان من ببر ورقي

قالب شعر : مثنوي / وزن عروضي : فاعلاتن مفاعلن فعلن / بحر عروضي : خفيف مسدس مخبون محذوف

به چه كار آيدت ؟ استفهام انكاري

« ت» : مضاف اليه واژه اي « كار » ( جابه جايي ضمير متصل      به چه كار تو مي آيد)

آيد : مي آيد ، فعل مضارع اخباري      دستور تاريخي

طبق : ظرف

گل : گلستان ، ورق : مراعات نظير

معني : ظرفي از گل ناپايدار (باغ) به درد تو نمي خورد ،(پس بيا ) از كتاب گلستان من برگي همواره خود ببر.

مفهوم : اشاره به ماندگاري و جاودانگي اثرگلستان سعدي

واژگان قافيه : طبقي و ورقي / حروف اصلي : « َ – ق » / حروف الحاقي « ي » / قاعده ي 2 تبصره ي 1

* گل ، همين پنج روز و شش باشد                                        وين گلستان ، هميشه خوش باشد

پنج روز و شش : كنايه از « كوتاهي و عمر و زمان »

گلستان : مانند بيت قبلي ، مي تواند « ايهام » باشد .

گل و گلستان : تناسب

واج آرايي : تكرار صامت « ش»

معني : عمر گل هاي باغ چند روز بيشتر نيست ( كوتاه و گذرا نيست) در حالي كه كتاب گلستان من ، هميشه زنده و باطراوت است )

رديف : « باشد » / واژگان قافيه : « شش و خوش » / حروف اصلي : « َ – ش » / حروف الحاقي ندارد / قاعده ي 2

*** حالي كه من اين حكايت بگفتم : دامن گل بريخت و در دامنم آويخت كه : « الكريم اذا وعد وفي » فصلي در همان روز اتفاق بياض افتاد در حسن معاشرت و آداب محاورت در لباسي كه متكلمان را به كار آيد و مترسلان را بلاغت افزايد . في الجمله از گل بستان هنوز بقتتي باقي مانده بود كه كتاب گلستان تمام شد.

.................................................................................. نكات مهم ...................................................................

حالي كه : به محض اين كه ، همان زمان كه

حكايت : داستان ، سرگذشت (در اين جا سخن ... »

در دامن آويختن : كنايه از « متوسل شدن ، التماس كردن » ( معادل امروزي : دست به دامان كسي شدن )

الكريم : فردبخشنده ، جوان مرد

اذا : هنگامي كه

وعد: وعده داد

وفي : وفا كرد

معني عبارت عربي :  (توضيحات 12 » جوان مرد وقتي وعده دهد وفا كند ، آرايه تمثيل

فصلي : يك فصل ، يك بخش، يك باب

بياض : پاك نويس فصلي در همان روز اتفاق بياض افتاد ( توضيحات 13 )  در همان روز، پاك نويس كردن يك فصل از كتاب گلستان ميسرشد.

حسن معاشرت : خوش برخوردي ، خوش رفتاري

آداب محاورت : راه و رسم سخن گفتن

متكلمان : سخن گويان

« را » : فك اضافه ( به كار متكلمان بيايد) ( به معناي براي نيز صحيح است (براي متكلمان به كار آيد.)

مترسلان: نامه نگاران ، نويسندگان ، ( هم خانواده ي « رساله و رسايل» )

بلاغت : فصيح ، بليغ و رسابودن سخن

را : فك اضافه ( بلاغت مترسلان را بيفزايد )

في الجمله : خلاصه ، به هرحال

گل بستان : مجاز از فصل بهار

بقيت : بقيه

                  بريخت و آويخت

سجع

                  آيد و بيفزايد

گلستان  : ايهام تناسب 1- نام كتاب سعدي كه حضور دارد 2- به معناي باغ كه حضور ندارد ولي با « گل و بستان» تناسب ايجاد كرده است.

كتاب : مجاز از « نگارش ( نوشتن) كتاب»

معني : به محض اين كه من اين سخن را گفتم ، دامن پر از گل خود را ( برزمين) ريخت و با التماس به من گفت : كه « جوان مراد هرگاه وعده دهد ( به آن) وفا مي كند . در همان روز پاك نويس كردن يك فصل از كتاب گلستان ميسرشد در موضوع خوش برخوردي و راه و رسم گفت و گو كردن به شيوه اي كه كار گويندگان بيايد و فصاحت (زيبايي) نويسندگان را افزايش دهد . خلاصه از فصل بهار هنوز زماني باقي مانده بود كه نگارش كتاب گلستان به پايان رسيد.

خودآزمايي :

1-     مقصود از عبارت هاي زير چيست ؟

سنگ سراچه ي دل به الماس آب ديده مي سُفتم .

دل خود را كه همچون سنگ سخت و انعطاف پذير بود با اشك نرم مي ساختم.

« خاطربازآمدن بر راي نشستن غالب آمد»

انديشه ي بازگشتن بر عقيده ي ماندن غلبه كرد.

2-     سه نمونه از سجع هاي متن را بيان كنيد.

به متن درس مراجعه بفرماييد.

3-     سعدي براي گلستان چه فوايدي برشمرده است؟

الف: زوال ناپذيري ب : ثمربخشي براي متكلمان ج : افزايش شيوايي سخن نويسندگان

4-     دو مورد از ضرب المثل ها يا تمثيل هايي را كه در متن درس به كار رفته است پيدا كنيد و بنويسيد.

الف: هرچه نپايد، دليستگي را نشايد

ب: يارناپايدار دوست مدار / دوستي را نشايد اين غدار

پ : نيك و بد چون همي ببايد مرد / خنك آن كس كه گوي نيكوي برد

5- سه نمونه از عبارت هاي درس را كه نشانه دهنده ي سبك خاص سعدي است بيان كنيد.

الف : كاربر«مثل» (ضرب المثل)

ب: حذف فعل به قرينه ي لفظي( انيس من بودي و در حجره جليس [بودي ])

پ: كاربرشعر در خلال متن