فصل هشتم                     درآمدی بر ادبیّات معاصر                  (شعر معاصر)

تحوّلات ادبی جامعه­ی ایران را از زمان امضای فرمان مشروطیّت(1324 ه.ق) تا به امروز«ادبیّات معاصر» نامیده­اند. آمدن صنعت چاپ به ایران، گسترش روزنامه­نویسی، آشنایی ایرانیان با ادبیّات اروپایی، نهضت ترجمه و نشر آثار اروپایی و تأسیس مدرسه­ی دارالفنون را از عمده عواملی می­توان دانست که در این تحوّل و دگرگونی مؤثّر بوده­اند.

به دنبال تغییر در شئون اجتماعی جامعه، تحولاتی در عرصه­ی نثر و شعر نیز اتّفاق افتاد. تغییراتی که در نثر این دوره روی داد، به شرح زیر است:

1-     زبان نوشته­ها به زبان مردم نزدیک شد، پیش از این انحصار نوشته ها به دربار یا خواص، نویسندگان را به سمت تکلّف و تصنع پیش می برد اما در این دوره ، مَثَل ها، اصلاحات قصّه ها و زندگی مردم عادی به ادبیّات راه یافت.

2-     موضوع و محتوای نوشته ها نیز زیر و رو شد. واقعیّات زندگی، دردهای اجتماعی، بحث درباره ی حکومت و دولت و طرح اندیشه های نو، فضای نثر و شعر را تحت تأثیر قرار داد. این مسائل در نوشته ها و آثار قرن های پیشین اندک است.

3-     پیدایی یک رشته کار علمی و تحقیقی در زمینه ادبیّات و علوم نظری با تأثیر پذیری از کار شرق شناسان اروپایی. از جریان های ادبی و فرهنگی این دوره محسوب می شود.

4-      طنز و لطیفه های انتقادی در ادبیّات این دوره افزایش یافت و کسانی چون دهخدا در این رشته کارهایی کردند و راه را برای نویسندگان روزنامه ، مجله و داستان های فکاهی و انتقادی گشودند.

5-     واژه های مترادف و الفاظ خشک و نا آشنا، آرام آرام از فضای نوشته ها رخت بر بستند و معنی اندیشی و بیان روشن به لفاظی ها و پرداخت های متکلّفانه پایان بخشید.

شعر این دوره با پویایی و تازگی محتوا و طرح مسائلی چون آزادی، وطن، قانون، کارگران و . . . توانست با جنبش مشروطیّت هم گام شود. با این همه هنوز اندیشه ی تغییر در ساخت و صورت شعر به طور جدّی و عمیق مطرح نشده بود.

نیما یوشیج (علی اسفندیاری) با سرودن قطعه ی «افسانه» در سال 1301 آغاز گرد تحوّلی بزرگ شد و پس از آن در سال 1316 شعر ققنوس نخستین شعر خود را که از نظر گاه تخیّل و وزن آرایی و قافیه بندی با شعر گذشتگان کاملاً متفاوت بود، عرضه کرد. عصر شعر نیمایی را به دلیل رویدادهای مهم به چند دوره تقسیم کرده اند :

دوره اول از 1304 (آغاز سلطنت رضا خان) تا شهریور 1320 (آغاز حکومت محمد رضا پهلوی)

دوره ی دوم از 1320 تا 1332 (کودتای 28 مرداد) ؛

دوره ی سوم از 1332 تا 1342 ( قیام پانزده خرداد)؛

دوره ی چهارم از 1342 تا 1357 (انقلاب اسلامی) ؛

دوره ی نخست را باید دوره ی درخشش نیما و جدال بر سر کهنه و نو دانست. دوره ی دوم دوره ی تأثیر شعر نیما بر دیگران و شکوفایی شیوه ی او او و انتشار نشریه های ادبی همچون روزگار نو، پیام نو و مجله ی سخن است که در آنها جز نقد و تحلیل ها، آثار متجدّدان و وفاداران به سنّت شعری گذشته چاپ می شد. در همین دوره نخستین کنگره ی نویسندگان ایران که عمدتاً وفاداران به شیوه ی نیما بودند، تشکیل شد. شعر سپید و به تعبیر دیگر «شعر منثور» نیز محصول همین دوره است.

در دوره ی سوم، شعر نو تغزّلی گسترش یافت و زبان رمز گونه و ادبیّات اجتماعی و حماسی که چندان خوشایند رژیم سلطنت نبود. رواج پیدا کرد.

محتوای بعضی از این شعر های تغزّلی، مسائل غیر اخلاقی و فاقد ارزش اجتماعی و نیز یأس و نا امیدی بود که از نفوذ و گسترش اندیشه های غیر مذهبی در شعر تحت تأثیر اندیشه های شرقی و اروپایی حکایت داشت.

دوره­ی چهارم را باید دوره­ی کمال جریان­های ادبی دوره­ی پیشین دانست. در این دوره، زبان شعر بارورتر و شفّاف­تر و فضای شعر با مسائل اجتماعی همراه­تر و پیوسته­تر است. از برجسته­ترین و مشهورترین چهره­های شعری پس از نیما، مهدی اخوان ثالث و سهراب سپهری را می­توان نام برد.

در کنار جریان های شعری و تحوّل آفرینی ها، سنت گرایان و جناح وفادار به شعر و ادب سنتّی حضوری روشن و فعّال دارند.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز مضامین تازه ، پویا، انقلابی و اجتماعی با الهام از فرهنگ اسلامی و عناصر پرشور حماسی به ویژه عاشورای حسینی، فضای نثر و شعر را آکند.