همی    گویم و گفته­ام  بارها                             بود  کیش من مهر دلدارها

معنی: بارها گفته ام و باز هم مي گويم دین و آیین من، عشق­ورزی به دلبران است.   /  کیش: دین، آیین، مذهب(این جا)/ کیش: تیردان، نوعی پارچه­ی کتانی.  /  مهر: دوستی، محبّت، خورشید، آفتاب/ دلدار: دلبر، معشوق.    /    همی­گویم: می­گویم(مضارع اخباری).   /  مهر و دلدار: مراعات نظیر.  جناس اشتقاق بين همي گويم و گفته ام. بارها: قيد است.مهر دلدارها نهاد جمله ي مصرع دوم است.

پرستش به مستی است در کیش مهر                  برونند  زین  جرگه هشیارها

معنی: در طريق عشق، پرستش معشوق با سرمستي و از خود بی­خود شدن ممکن است و کسانی که هوشیار و عاقل هستند،از این گروه خارج­اند. بیت بر پرستش عاشقانه تأکید دارد و بیانگر تقابل عقل و عشق است.  /  باز هم ايهام تناسب مهر،چون در آيين مهر پرستي نيز با مستي (شراب نوشي)ميترا را مي پرستيدند.     /     تضاد مستي و هشيار -   /    جرگه: گروه. تناسب معنايي با محرم اين هوش جز بي هوش نيست. تناسب معنی با :عقل می خواست که آید به تماشاگه راز /دست غیب آمد و بر سینه ی نامحرم زد.

به شادی و آسایش و خواب و خورها               ندارند   کاری دل افکارها

معنی: دلسوختگان راه عشق به آسودگي و خوردن و خوابيدن (لذت هاي مادي) توجهي ندارند. مفهوم: عاشقان کسانی هستند که ترک شادی و آسایش و تنعّم کرده­اند.    افکار: آزرده، زخمی.       افکار: جمع مکسّر فکر 

مراعات نظير بين شادي و آسايش و خواب و خور ( خور ، اسم مصدر است ؛خوراك)       دل افگار: كنايه از عاشق        /    تناسب معنايي با:عشق را خواهي كه تا پايان بري/ بس كه بپسنديد بايد ناپسند

کشیدند در کوی دلدادگان                       میان دل و کام دیوارها

دیوار کشیدن: کنایه از ممانعت کردن.        کوی، دیوار، دل و کام: مراعات نظیر         واج­آرایی در «د»      معنی: در کوی عاشقان، میان دل و آرزوها و خواسته­ها موانعی ایجاد کرده­اند، که عاشقان به آرزوهای دنیوی نیندیشند.   /   دلداده كنايه از عاشق 

چه فرهادها مرده در کوه­ها                        چه حلاج­ها رفته بر دارها

حلاج: در لغت: به معنی «پنبه زن».        جولاهه: نسّاج، عنکبوت بافنده.      «چه حلاج­ها رفته بر دارها»: متناسب با «معراج مردان، سرِ دار است».    تلمیح: به داستان «فرهاد و حلاج» اشاره دارد.               فرهاد، کوه، حلاج، دار: مراعات نظیر دارند.                چه: صفت تعجّبی       ترصیع: کلمات دو مصرع، در قرینه­ی هم، هم وزن هستند و دو حروف و آخر هماهنگ هستند.     مرده ، رفته: فعل ماضی نقلی(مرده­اند، رفته­اند)            معنی: چه بسيار عاشقانی مثل فرهاد در کوه­ها مرده­اند و چه بسیار عارفانی که مثل حلاج بر دار رفته­اند و در راه عشق جان باخته­اند.(عاشقان، کشتگان معشوقند)

چه دارد جهان جز دل و مهر یار                           مگر توده هایی زپندارها

چه دارد جهان؟ استفهام انکاری؛ جهان چیزی ندارد.     دل، مهر و یار: مراعات نظیر        چه : ضمیر پرسشی در نقش مفعول          معنی: جهان چیز با ارزشی جز دل بستن و عشق ورزی ندارد؛ اگر هم داشته باشد، انبوهی از تصوّرات و وهم و خیال است.

غرقه­ی وهمیم، ورنه این محیط             از تُنُک آبی، کناری بیش نیست

ولی رادمردان و وارستگان                                 نیازند هرگز به مردارها

نبازند: نمی­پردازند، توجهی نمی­کنند.            مردار: استعاره از دنیا و تعلّقات مادی.       تلمیح به حدیثی از امام علی(ع): الدّنیا جیفه و انتم الکلاب»             مردار: صفت مفعولی           نبازند: فعل مضارع اخباری(نمی بازند)         معنی: امّا جوانمردان و آزادگان هرگز به دنیا و دلبستگی های آن توجهی نمی کنند.

مهین مهرورزان که آزاده اند                               بریزند از دام جان،تارها

مِهین: بزرگ، بزرگترین             دام و تار: مراعات و نظیر         دامِ جان: استعاره از جسمِ خاکی و تعلّقات مادی         مصراع دوم: کنایه از ترکِ هواهای نفسانی و تعلقات دنیوی.       مهین: صفت عالی       معنی: بزرگ­ترین عاشقان که آزاده هستند ترک هواهای نفسانی و وابستگی­های مادی می­کنند.

بخون خود آغشته و رفته اند                      چه گل های رنگین به جویبارها

جوبار: استعاره از دنیا          گل­های رنگین: استعاره از عاشقان شهید و پاک باز          به خون خود آغشته: کنایه از به شهادت رسیده          گل و جویبارها: مراعات نظیر            معنی: چه بسا عاشقانی که در جویبار این دنیا به خون خود غلطیده و از دنیا رخت بر بسته اند.    

بهاران که شاباش  ریزد  سپهر                      بدامان گلشن ز رگبارها

شاباش: شادباش، طلا یا پولی که بر سرِ عروس یا داماد ریزند. در این جا استعاره از باران است.         شاباش ریختن سپهر: تشخیص دارد.       دامان گلشن: اضافه­ی استعاری و تشخیص                بهاران، گلشن، رگبار: مراعات نظیر           بهاران: قید زمان(ان= پسوند زمان)            با بیت بعدی موقوف المعانی است.      معنی: آسمان در فصل بهار که به دامان طبیعت، قطرات درشت و تند باران را نثار می­کند ... .

کشد رخت سبزه به هامون و دشت                      زند بارگه گل به گلزارها

تشخیص: سبزه رخت می­کشد و گُل بارگه می­زند           رخت کشیدن: کنایه از کوچ کردن به جایی و اقامت کردن در جایی.      بارگه زدن: کنایه از ساکن شدن.    هامون: دشت، صحرا                 بارگه: کاخ، دربار پادشاه خیمه­ی پادشاهی، سراپرده         معنی: در فصل بهار سبزه در دشت می روید و گل در گلستان­ها و باغ­ها شکوفا می­شود.

رود شاخ گل در بر نیلوفر                                 هزار آورد نغز گفتارها

نیلفر: نیلوفر، گیاهی است اپیچنده با گُل­های شیپور مانند.             گلنار: گلِ انار              تشخیص: رفتن شاخِ گُل، رقصیدن گلنار          مراعات نظیر: گُل، نیلفر، گلنار            معنی: هنگام بهار شاخه­ی گُلِ سرخ در کنار نیلوفر رشد می کند و گل­های انار با عشوه و ناز می­رقصند و به جنبش درمی­آیند.

دُرُد پرده­ی غُنچه را بادِ بام             هزار آورد نغز گفتارها

بام: بامداد، صبحگاه       هزار: بلبل یا پرنده­­ای از خوانواده­ی بلبل(هزار دستان)       نغز: دلنشین، زیبا               نقض: شکستن        باد، بام: جناس ناقصِ اختلافی.         باد پرده­ی غنچه را می­درد: تشخیص و کنایه از شکوفا کردن و باز کردن گلبرگ­ها            پرده دریدن: کنایه از فاش کردن راز//  بی شرمی           نغز گفتارها: ترکیب وصفی مقلوب           معنی: هنگام بهار نسیم صبحگاهی غنچه­ی گل را می­شکوفاند و بلبل نغمه­های دلنشین سر می دهد.(مفهوم: عناصر طبیعن سرمست از جذبه­ی عشق و دلدادگی است).

بیاد خم ابروی گلرخان                           بکش جام در بزم میخوارها

گل رخان: زیبا رویان.               می­خوارها: استعاره از عاشقان و عارفان سرمست الهی.             جام: مجازاً شراب          جام، بزم، می­خوارها: مراعات نظیر          گل­رخان:خمِ ابرو: مراعات نظیر      معنی: به یاد ابروی خمیده­ی زیبارویان، در مجلس  عاشقان و عارفان سرمست، شراب الهی را بنوش   در مجلس عاشقان و عارفان سرمست، شرابِ الهی را بنوش و با عاشقان معاشرت کن.

گره را ز راز جهان باز کن                            که آسان کند باده دشوارها

گره از راز باز کردن: کنایه از حل کردن مشکل و گشودن اسرار         راز و باز: جناس ناقص اختلافی               آسان، دشوار:آرایه­ی تضاد     معنی: گره از اسرار جهان بگشای و اسرار هستی را دریاب، زیراکه شرابِ عشق، سختی­ها را آسان می­کند.        

جز افسون و افسانه نبود جهان                           که بستند چشم خشایارها

تشبیه: جهان به افسون و افسانه تشبیه شده است.         چشم بستن: کنایه از فریب دادن، گمراه کردن.             خشایارها: افرادی مثل خشایار ،      تلمیح به پادشاهی خشایار دارد.      معنی: این جهان جز فریب و نیرنگ و افسانه چیز دیگری نیست زیراکه با نیرنگ و فریب پادشاهان قدرتمندی چون خشایار را فریب داده است.

فریب جهان را مخور زینهار                       که در پای این گل بود خارها

زینهار: صوت و شبه جمله        فریب کار بودن جهان: تشخیص          گل: استعاره از جهان و لذات و خوشی­های آن          خار: استعاره از مشکلات و رنج­ها       پای گل: اضافه­ی استعاری و تشخیص        گل و خار: تضاد            گل: مضاف الیه         معنی: ای انسان، آگاه باش و فریب این جهان مادی را نخور، زیرا در کنار این جهانِ دلفریب و لذات و خوشی­های آن، مشکلات نیز وجود دارد.

پیاپی بکش جام و سرگرم باش                           بهل گر بگیرند بیکارها

بهل: رها کن، بگذار. فعل امر از مصدر «هلیدن و هشتن»     در «سرگرم باش» ایهام وجود دارد: 1) مشغول باش 2) از این مستی گرم و پر نشاط باش.     «بگیرند»: در این جا به معنی«خرده بگیرند» به کار رفته است.          جام: مجاز از «شراب و معرفت الهی»     همیشه مشغول نوشیدن شراب عشق الهی باش و سرمست و شاد باش. اگر آدم­های بیکاره و بی بهره از عشق بر تو خرده بگیرند، بی اعتنایی نکن.

خودآزمایی

1- به نظرشاعر، کمال پرستش درچیست؟   در شور و حال و سرمستی

2- این بیت ازحافظ  « ناز پرورده تنعّم نبرد راه به دوست        عاشقی شیوه ی رندان بلاکش باشد»  باکدام بیت ازشعر، قرابت معنایی دارد؟         بیت: « به شادی وآسایش و خواب و خور           ندارند کاری دل افگارها »

3- منظور شاعر از « شاباش بهاری» چیست؟  قطرات باران و رگبار بهاری، این تركيب استعاره است.

4- به نظرشاعر، چرا نباید به اندوه مشغول شد؟   زیرا آینده چون گذشته خواب و خیالی بیش نیست.

5- مضمون بیت زیر، ازحافظ، یادآور کدام بیت است؟ «با صبا در چمن لاله سحر می گفتم    که شهیدان که اندر این همه خونین کفنان؟» به خون خود آغشته و رفته اند                          چه گل های رنگین به جوبارها

چه فرهادها مرده در کوه ها                       چه حلا ّج ها رفته بر دارها

6- در این سرود، تنها یک واژه ی عربی دیده می شود.آن را پیدا کنید؟ واژه ی«حلاج» عربی می باشد، امّاچون اسم خاصّ است، در محاسبه ی درصد واژگان عربی یک متن ملاک قرارنمی گیرند،چون، شاعر ناگزیر است اصل واژه را استفاده کند و معادل آن را نمی تواند درشعرخود بکار ببرد. به صراحت می توان گفت هیچ واژه ای که صددرصد عربی باشد در این سروده بکار نرفته است.