قرابت معنایی در آزمون سراسری       تهیه کننده : عین الله اسدی گرجی

بخشي از سؤال هاي زبان و ادبيّات فارسي در آزمون سراسري، تناسب يا قرابت معنايي است. شواهد نشان مي دهد كه بيشتر دانش آموزان، در پاسخ به اين پرسش ها به دليل عدم ممارست كافي و نيز زمان اندك پاسخگويي، با مشكل مواجه مي شوند. بر اين اساس ابياتي كه تقريباً از نظر مفهوم كلّي با هم تناسب دارند، به عنوان نمونه و تمرين هر چه بيشتر دانش آموزان عزيز فراهم آمده است. گاه برخي ابيات ممكن است، علاوه بر يك پيام، مفاهيم و پيامهاي ديگري نيز، داشته باشد. در ضمن توضيحات ارزشمند همكاران محترم، كامل كننده ي اين مجموعه ي مختصر خواهد بود.

l هر حركت و جنبشي در اصل از جانب خداوند است:

- ز يزدان دان، نه از اركان، كه كوته ديدگي باشد              كه خطّي كز خرد خيزد، تو آن را از بنان بيني

- ما به دريا حكم طوفان مي دهیم           ما به سيل و موج فـــرمان مي دهيم

- رودها از خود نه طغيان مي كنند          آن چه مي گوييم ما، آن مي كننــد

- نقش هستي نقشي از ايوان ماست    خاك و باد و آب، سرگردان ماست

- سوزن ما دوخت، هر جا هر چه دوخت     زآتش ماسوخت،هرشمعي كه سوخت

- ما چو چنگيم و تو زخمه مي زنـــي    زاري از مـا نـي تـــو زاري مي كنـي

- ما چـو ناييم و نوا در ما ز توست   ما چو كوهيم و صدا در ما ز توست

- ما چو شطرنجيم اندر برد ومات   برد ومات ما ز تست اي خوش صفات

- روي كسي سرخ نشد بي مدد لعل لبت   بي تو اگر سـرخ بود از اثر غازه شود

- آتش عشق است کاندر نی فتاد        جوشش عشق است کاندر می فتاد

l پنهان كردن اسرار عشق حق در دل، نهان داشتن راز (رازداري)

- چون كه اسرارت نهان در دل شود        آن مرادت زودتر حاصــل شود

- گفت پيغمبــر هر آن كو سر نهفت        زود گردد با مراد خويش جفت

- دانـــه چون انـدر زمين پنهـان شود    ســرّ آن سرسبــزي بستان شود

- زرّ و نقـــره گر نبــودندي نهــــان    پـرورش كي يافتندي زير كان

- رازنهان دار وخمش ورخمشي تلخ بود              آن چه جگرسوزه بود باز جگرسازه شود                                               

- هر كه را اســرار حــق آموختنـــد     مهــر كردند و دهـانش دوختند

- درون دلــت شهــــربنــد است راز   نگــر تا نبينـد درِ شهـــر بــاز

- عشـق با ســر بريــده گويد راز            زان كه داند كه سر بود غمّاز

l عشق مايه ي كمال است:

- آتش عشـق است كانـدر مي فتاد               جوشش عشـق است كاندر ني فتاد

- چون شبنم اوفتاده بدم پيش آفتاب            مهرم به جان رسيدوبه عيّوق بر شدم                                             

- گويندروي سرخ تو سعدي كه زرد         كرد اكسيــرعشق برمسـم افتاد و زر شدم

l فقط ماجراي درد عشق را عاشق دل سوخته مي داند:

- سينه خواهم شرحه شرحه از فراق         تا بگويم شـــرح درد اشتيــاق

- در نيــابد حــال پختـــه هيچ خام         پس سخن كوتاه بايد والسّلام

- چندت كنم حكايت،شرح اين قدركفايت         باقي نمي توان گفت الّا به غمگساران                                         

l ابيات ذيل به خاصيّت دوگانه ي ني اشاره دارد:

- همچو ني زهري و ترياقي كه ديد    همچو ني دمساز و مشتاقي كه ديد

- ني حـديث راه پر خــون مي كند   قصه هــاي عشق مجنــون مي كند

- من به هر جمعيـــتي نالان شــدم     جفت بدحالان و خوش حالان شدم

l حواس ظاهري از ادراك حقاق عاجز است:

- سـرّ من از ناله ي من دور نيست                       ليك چشم وگوش را آن نور نيست

- تن زجان وجـان زتن مستـور نيست                      ليك کس راديدجان دستور نيست

- توكي داني كه ليلي چون نكويي است              كزو چشمت همين برزلف و رويي است                                        

- اگر در ديده ي مجنـون نشيني             به غير از خـوبي ليـلي نبيــني

l مصراع اوّل بيتِ:

«سرّ من از ناله ي من دور نيست               ليك چشم و گوش را آن نور نيست»

با بيتِ :رنگين سخنان در سخن خويش نهان اند              از نكهت خود نيست به هر حال جدا گل

l راه عشق پر درد و رنج است، عاشقان بايد آن را تحمّل كنند:

- عشق را خواهي كه تا پايان بری             بس كه بپسنـديد بايد ناپسند

- زشت بايد ديد و انگاريدخوب               زهر بايد خورد و انگاريد قند

-دربيابان گربه شوق كعبه خواهي زدقدم            سرزنش هاگركندخارمغيلان غم مخور                                       

- به شادي و آسايش و خواب و خور         ندارند كــاري دل افــگارها

- چه فـــرهادها مــرده در كــــوه ها       چه حــلّاج ها رفتـه بر دارها

- كشيدنـــد در كـــوي دل دادگــان          ميـــان دل و كـــام ديوارها

- جمال كعبه چنان مي كشاندم به نشاط كه خارهاي مغيلان حریر مي آيد

l عدم توجّه به تعلّقات و فقط توجّه به جانب معبود داشتن:

- مهين مهرورزان كـه آزاده اند                 بـريـزند از دام جان تــارهـا

- ولي رادمردان و وارستـــگان                  نبازنــد هـرگـز به مردارهـا

- هر كس به تمنّايي رفتند به صحرايي         ما را كه تو منظوري خاطر نرود جايي                                           

- اميد تو بیرون برد از دل همه اميدي            سوداي تو خالي كرد از سر همه سودايي                                       

- سجده نتوان كرد بر آب حيات              تا نيابم زين تن خاكي نجات

- گر مخيّر بكنندم به قيامت كه چه خواهي               دوست ما را و همه نعمت فردوس شما را

- دست از مس وجود چو مردان ره بشوي       تا كيمياي عشق بيابي و زر شوي                                         

- از مقامــات تبتّل تـا فنــا                          پلّه پلّه تا ملاقـــات خــدا

- الهي، گل هاي بهشت در پاي عارفان خار است ؛ جوينده ي تو را با بهشت چه كار است؟

- مي بهشت ننوشم ز جام ســـاقي رضوان              مرا به باده چه حاجت كه مست بوي تو باشم                            

- ســـرم به دنيا و عقبــي فـــرو نمي آيــد          تبـــارك ا... از اين فتنه ها كه در سـر ماست

- آرزوهاي دو عالـــم دستـگاه            از کـف خاكم غباري بيـش نيست

- فريب جهان را مخــور زينهـار              کــه در پـاي اين گل بود خـارها

- اي سـروپاي بسته به آزادگي مناز         آزاده من كه از همه عالم بـريده ام

- جز افسون و افسانه نبود جهـان              که بستنــد چشـم خشـايـارهـا

- به مجمعي كه درآيند شاهدان دو عالم         نظر به سوي تو دارم غلام روي تو باشم

- حديث روضه نگويم، گل بهشت نبويم       جمـــال حور نجويم دوان به سوي تو باشم

- خواب و خورت ز مرتبه ي خويش دور كرد        آن گه رسي به خويش كه بي خواب خور شوي

- از پاي تا سرت همه نور خدا شود                 دراه ذوالجـلال چو بي پا وسر شوي

l بازگشت به عالم معنا يا مبدأ هستي، « كلُّ شيءٍ يرجِعُ الي اصلِهِ»،  و آيه ي شريفه ي :«انّا لِلّه و انّا اِليه راجعون»:

- هركسي كاودورماند از اصل خـويش          باز جوید روزگار وصل خويش

- ما ز درياييـم و دريا مي رويم                     ما ز بالاييم و بـالا مي رويـم

- خلــق چو مرغابيــان زاده ز دريــاي جان            كي كند اين‌جا مُقام مرغ كز‌آن بحر خاست؟                                                                                                                                            

- مـا به فلك بوده ايـم، يـار ملك بوده ايـم             باز همان جا رويم جمله، كه آن شهر ماست

- خود ز فلك برتريم، وز مَلَك افزون تريم         زين دو چـــرا نگذريم؟ منزل ما كبـــرياست.

-چنين قفسي نه سزاي چو من خوش الحاني است                روم به روضه ي رضوان كه مرغ آن چمنم

l توصيف اغراق آميز حالات دروني:

- بــــرق با شــــوقم شـــراري بيش نيست   شعـــله طفــــل ني ســـــواري بيــــش نيست

- زين آتش نهفته كه در سينه ي من است          خورشيد شعله اي است كه در آسمان گرفت

l بيتِ:«گفتم ببينمش مگرم درد اشتيـاق   ساكن شود، بديدم و مشتاق تر شدم»  با دو بيت زير از بوستان تناسب معنايي دارد:

- «دلارام در بــــر، دلارام جوي         لب از تشنگي خشك، بر طرف جوي

     نگويم كه بر آب، قادر نيند           كه بر شـاطي نيـل، مستسقي اند.»

l اشتياق عاشق براي ديدار محبوب:

- با صد هزار جلوه برون آمدي كه من              با صد هزار ديده تماشا كنم تورا

-  تا رفتنش ببينم و گفتنش بشنوم                     از پاي تا به سر همه سمع وبصر شدم

- به حرص از شربتي خوردم مگیر از من كه بد كردم               بيابان بود و تابستان و آب سرد و استسقا

- سينه خواهم شرحه شرحه از فراق           تا بگويـم شـرح درد اشتيـاق

l عظمت وجود انسان، توجه به دنياي درون:

- اي در لب بحــر، تشنه در خواب شده          وي بر سر گنج از گدايي مرده

- بيرون ز تو نيست هر چه در عالم هست     از خود بطلب هر آن چه خواهي كه تويي

- گر جام جهان نماي مي جويي تو                در صندوقي نهاده در سينه ي توست

- آيينه ي سكندر جام مي است بنگر                تا برتوعرضه دارد احوال ملك دارا

l نكوهش حرص و دعوت به قناعت:

- كوزه ي چشـم حريصان پر نشد           تا صدف قانع نشـد پر دُر نشد

- چشم تنگ مـرد دنيـا دوست را         يا قناعت پر كنـد يا خـاك گـور

- قناعت سـر افرازد اي مرد هــــوش        سر پر طمع بـرنيـايد ز دوش

- روده ي تنگ به يك نان تهي پرگردد               نعمت روي زميـن پر نكنـــد ديــده ي تنگ

- ابلهي كو روز روشن شمع كافوري نهد          زود باشد كش به شب روغن نبيني در چراغ

l اعتدال و ميانه روي:

- «خشم بيش از حد گرفتن وحشت آرد و لطف بي وقت هيبت ببرد.»

- درشتي و نرمي به هم در به است    چو فاصد كه جرّاح و مرهم نه است

- درشتي نگيـرد خــردمند پيش       نه سستي كه ناقص كند قدر خويش

- نه مر خويشتـــن را فـــزوني نهد     نه يك بـاره تن در مـذلّت دهـد

l نگاه داشتن رسم دوستي:

- «دوستي را كه به عمري فرا چنگ آرند، نشايد كه به يك دم بيازارند.»

- سنگي به چند سال شود لعل پاره اي             زنهار تا به يك نفسش نشكني به سنگ

l از وجود انسان هاي پاك سرشت گل و گياه مي رويد، گل نماد عاشق است:

- «هرسبزه كه بر كنار جويي رسته است                     گويي ز لب فرشته خويي رستـه است

    پا بر ســـر سبزه تا به خـــواري ننهــي                 كان سبزه ز خاك لاله رويي رسته است.»

- با صبا در چمن لاله، سحر مي گفتم                        كه شهيدان كه اند اين همه خونين كفنان

- به خون خـود آغشته و رفته اند                                چه گل هاي رنگيـن به جـوبارهـا

l كم گويي و گزيده گويي، نكوهش پرگويي:

- چو خواهي كه گويي نفس بر نفس        نخــواهي شنيدن مگـر گفت كس

- فراوان سخـن باشد آكنـده گوش          نصيحت نگيــرد مگر در خمــوش

- صــدف وار گوهرشناسان راز              دهان جـز به لؤلؤ نكردند بـاز

- صد انداختي تير و هر صد خطاست      اگر هوشمندي يك انداز و راست

- كم آواز هرگــز نبيــني خجـــل        جوي مشك بهتر كه يك توده گل

- يك دستـــه گل دمـــاغ پــــرور        از خـرمن صد گیـاه بهتــــر

- حــذر كن ز نادان ده مرده گوي          چو دانا يكي گوي و پرورده گوي

- كم گوي و گزيده گوي چون دُر          تا ز انــدك تـو جهان شود پـر

     لاف از سخــن چو در توان زد           آن خشت بـود كـــه پر تـوان زد

l گذر عمر و ناپايداري جهان:

- بنشين بر لب جوي وگذرعمر ببين            وين اشارت زجهان گذران مارا بس                                             

- هر دم از عمــر مي رود نفــسي                چـون نگه مي كنم نمــانْد بسي

- هر كه آمد عمارتي نو ساخت              رفت و منزل به ديگري پرداخت

- عمر برف است و آفتاب تموز              اندكي ماند و خواجه غرّه هنـوز

- ده روزه مهر گردون افسانه است و افسون          نيكي به جاي ياران، فرصت شمار يارا

- چه بايد نازش و نالش بر اقبالي و ادباري           كه تا بر هم زنی ديده، نه اين بيني نه آن بيني؟

- سرالب ارسلان ديدي زرفعت رفته برگردون؟        به مرو آ تا كنون در گل تن الب ارسلان بيني

- مي رود صبح و اشـارت مي كند                كاين گلستان خنده واري بيش نيست

- لاله وگل زخمـــي خميـــازه اند                 عيش اين گلشن خماري بيش نيست

- اي شــرر از همرهان غـافل مباش                 فرصت ما نيـز، باري بيــش نيست

- مشـو مغـرور گنج و ديناركه دنيــا                يـــاد دارد چون تو بسيــار

- وان دگر پخت و همچنان هوسي                وين عمـارت به سـر نبـرد كسي

l بيتِ «دانش و آزادگي و دين و مروّت          اين همه را بنده ي درم نتوان كرد»

با بيتِ :«من آنم كه در پاي خوكان نريزم            مر اين قيمتي دُرّ لفظ دري را»  متناسب است.

l كار بيهوده و ناصواب انجام دادن:

-هرکاونکاشت مهر و زخوبی گلی نچید    در رهگذار باد نگهبان لاله بود

- بـی فایـده هـر که عمر درباخت            چیـزی نخریـد وزر بینـداخت

- روشــني ها خواستنــد، امّا زدود           قصــرها افراشتنـد امّا به رود

- قصّه ها گفتند بي اصل و اسـاس             دزدها بگماشتند از بهر پاس

- درس ها خواندند امّا درس عــار             اسب ها راندند امّا بي فسـار

- ابلهی کاو روز روشن شمع کافوری نهد        زود باشد کش به شب روغن نبینی در چراغ

l تجلّي و آشكار بودن جلوه اي از جمال معبود:

- شور و غوغايي برآمد از جهان          حسن او چون دست در يغما نهاد

- يار بي پرده از در و ديــوار        در تجــلّي است يـــا اولي الابصـار

- شمـع جويي و آفتـاب بلنـــد        روز بس روشـن و تو در شب تـار

- هر آن چيزي كه در عالم عيان است        چو عکسي ز آفتاب آن جهان است

- با صد هزار جلوه برون آمدي كه من               با صد هزار ديده تماشا كنم تو را

- درازل پرتو حسنت زتجــلّي دم زد               عشق پيدا‌شدوآتش به همه عالم زد

- و خدايي كه در اين نزديكي است              لاي اين شب بوها/پاي آن كاج بلند

- ناتانائيل، آرزو مكن كه خدا را در جايي جز همه جا بيابي هر مخلوقي نشاني از خداست.

l نيكي كردن:

- دوردستان را به احسان ياد كردن همّت است              ورنه هر نخلي به پاي خود ثمر مي افكند

- تو نيكي مي كن و در دجله انداز                            كه ايزد در بيابانت دهد باز

- ده روزه مهر گردون افسانه است و افسون              نيكي به جاي ياران فرصت شمار يارا

- ز نيك و بدي ها به يزدان گراي      چو خواهي كه نيكيت ماند به جاي

- به گيتي نماند به جز نام نيك          هر آن كس كه خواهد سرانجام نيك

- به يزدان گراي و ز يزدان شناس        كه دارنده اويست و نيكي شناس

- بـد و نيك ماند ز مـا يادگـار            تـو تخـم بـدي تا تواني مكـار

- چنين است كيهـان ناپايــدار                 تو دروي به جز تخم نيكي مكار

- بيا تا جهان را به بـد نسپريــم                به كوشش همه دست نيكي بريم

- اي شرر از همرهان غافل مباش              فرصت ما نيز باري بيش نيست

l ناتواني و عجز در شناخت، «العجزُ عَن درك الادراك، ادراك، مَنْ عَرَف ا... كَلَّ لِسانِهِ»:

- اين مدعيان در طلبش بي خبرانند      كان را خبري شد، خبري باز نيامد

- گر كسي وصف او ز من پرسد           بي دل از بي نشان چه گويد باز

- در صفتت گنگ فرو مانده ايم               من عَرَف ا... فرو مانده ايم

- هيچ مخلوقي او را هويدا نمي سازد (آندره ژيد)

l عاشقان واقعي در برابر معبود دهان به اعتراض نمي گشايند:

- عاشقان كشتگان معشوق اند                      بـرنيايـد ز كشتگان آواز

- اي مرغ سحر عشق ز پروانه بياموز             كان سوخته را جان شد وآواز نيامد                                         

- مالك ملك وجود حاكم رد و قبول           هر چه كند جور نيست، ور تو بنالي جفاست

l تحوّل و نوآوري:

- فسانه گشت و كهن شد حديث اسكندر                سخن نوآركه نورا حلاوتي است دگر                                         

- هين سخن تازه بگوتا دوجهان تازه شود             وارهدازحدّ جهان بي حدواندازه شود                                      

- آدمي در عالم خاكي نمي آيد به دست              عالمي ديگر ببايد ساخت واز                                       

l مضمون آيه ي شريفه ي تُعِزُّ مَنْ تَشاء و تُذِلُّ مَنْ تَشاء:

- ارجمند گرداننده ي بندگان از خواري، در پاي افكننده ي گردن كشان از سروري

- همه غيبي تو بداني، همه عيبي تو بپوشي            همه بيشي تو بكاهي، همه كمّي تو فزايي

- يكي را بر آري به چرخ بلند                   نشانيش ناگه به خاك نژند

l تغيير در نگاه و نگرش:

- ناتانائيل اي كاش عظمت در نگاه تو باشد.

- چشم ها را بايد شست جور ديگر بايد ديد.

- اگر در ديده ي مجنون نشيني                 به غير از خوبي ليلي نبيني

l هر سخني را نبايد بر زبان آورد، زبان سرخ سر سبز مي دهد بر باد:

- مكن پيش ديوار غيبت بسي                   بُوَد كز پسش گوش دارد كسي

- آن به كه نظر باشد و گفتار نباشد         تا مدّعي اندر پس ديوار نباشد

- از آن مرد دانا دهان دوخته است           كه بيند كه شمع از زبان سوخته ست

- درون دلت شهربندست راز                      نگر تا نبيند درِ شهر باز

l تحرّك و نفي ركود و تنبلي:

- چو ماكيان به درِ خانه چند بيني جور؟          چرا سفر نكني چون كبوتر طيّار؟

- از اين درخت چو بلبل بر آن درخت نشين                   به دام دل چه فرومانده اي چو بو تيمار؟

- زمين لگد خورد از گاو و خر به علّت آن /كه ساكن است نه مانند آسمان دوّار براي من خواندن اين كه شن ساحل ها نرم است، كافي نيست. مي خواهم پاي برهنه ام اين نرمي را حس كند.

l رحمت عام خداوند:

-باران رحمت بي حسابش همه رارسيده وخوان نعمت بي دريغش همه جا كشيده.

- اديم زمين سفره ي عام اوست     چه دشمن بر اين خوان يغما چه دوست

- باران كه در لطافت طبعش خلاف نيست              در باغ لاله رويد و در شوره                                        

l نفي رياكاري:

- علم از بهر دين پروردن ست نه از بهر دنيا خوردن.

- هر كه پرهيز و علم و زهد فروخت    خرمني گرد كرد و پاك بسوخت

- حافظا مي خور و رندي كن و خوش باش وولي   دام تزوير مكن چون دگران قرآن را

- صوفي نهاد دام و سر حقّه باز كرد         بنياد مكر با فلك حقّه باز كرد

- در ميخانه ببستند خدايا مپسند         كه در خانه ي تزوير و ريا بگشايند.

l ظالم از ظلم خود در امان نيست:

- اگرزدست بلا برفلك رودبدخوي               زدست خوي بد خويش در بلا باشد.

- پادشاهي كه طرح ظلم افكند                 پاي ديوار مُلك خويش بكند

- مي شود اوّل ستمگر كشته ي بيداد خويش       سيل دايم بر سر خود خانه ويران كرده است.

- از تيرآه مظلوم ظالم امان نيابد      پيش از نشانه خيزد ازدل فغان كمان را

l تكبّر و خودپسندي:

- اين جاهلان كه دعوي ارشاد مي كنند          در خرقه شان به غير «منم» تحفه اي مياب

- از تنور خودپسندي شد بلند                         شعله ي كردارهاي ناپسند

- برق عُجب آتش بسي افروخته                  وز شراري خانمان ها سوخته

l تنها عاشق از درياي معرفت سير نمي شود:

- هر كه جز ماهي ز آبش سير شد                  هر كه بي روزي است روزش دير شد

- هر كه چون ماهي نباشد جويد او پايان آب             هر كه او ماهي بود كي فكر پايان مي كند

l عمر را بيهوده تباه ساختن:

- هركونكاشت مهروز خوبي گلي نچيد      دررهگذار باد نگهبان لاله بود

- بي فايده هر كه عمر درباخت                 چيزي نخريد و زر بينداخت

l مدهوش بودن عاشق:

- عشق چون آيد، برد هوش دل فرزانه را          دزد دانا مي كشد اوّل چراغ خانه را

- از در درآمدي و من از خود به در شدم        گويي كزين جهان به جهان دگر شدم

l جمله هاي «خدا به انسان مي گويد: شفايت مي دهم از اين رو كه آسيبت مي رسانم ـ دوستت دارم /  از اين رو مكافاتت مي كنم» ازتاگور با اين بيت سعدي تناسب دارد:

- هر كه در اين بزم مقرّب تر است             جام بلا بيشترش مي دهند.