درس پانزدهم
زبان شناسي چيست؟

  زبان

1. يك نظام است و كار اصلي آن ايجاد ارتباط است.
2.شكل هاي گوناگوني به نام گونه ، لهجه و گوش دارد.  

  زبان شناسي

1. علمي است كه به شناخت زبان مي پردازد
2. مطالعه علمي زبان است
3. از روش هاي رايج در تحقيقات علمي استفاده مي كند  

  انواع زبان شناسي :

1- زبان شناسي سنتي : مطالعه زبان به قصد حفظ كتب آسماني و آثار ادبي
2- زبان شناسي جديد : (ساخت گرا يا همگاني) : مطالعه زبان به قصد شناخت خود آن و كشف واقعيات موضوع زبان
3- زبان شناسي تاريخي : بررسي و مطالعه گذشته زبان به صورت هاي نظير «هي گفتم» «شنيدستم» «به باغ اندرون»  

  گويش شناسي :

اگر زبان شناسان براي مطالعه زبان يكي از گويش هاي جغرافيايي، اجتماعي ،تاريخي و گويش هاي معيار را انتخاب كنند حاصل كار آنان را در گويش شناسي مي گويند.  

  جمع نبستن كلمه هاي جمع

كلمه هايي كه جمع هستند نبايد دوباره جمع بسته شوند.
خواص جمع خاصه ، اخبار جمع خبر . اخلاق جمع خُلق ، كتب جمع كتاب، طرق جمع طريق ، حواس جمع حس، اولاد جمع ولد و.....بنابراين بكار بردن خواص ها، اخبارها ، اخلاق ها و كتباهاً نادرست است.
مي توانيم به جاي بعضي جمع هاي مكّسرف مفرد آنها را با نشانه هاي جمع فارسي «ها» بكار ببريم. خبرها، كتاب ها به جاي اخبار و كتب
گاهي بعضي از كلماتي كه جمع عربي هستند، در فارسي با معني مفرد بكار مي روند . مانند طلبه (جمع طالب) ، عمله (جمع عامل) ، اسلحه (جمع سلاح) ، حقوق (جمع حق) و ...
كاربرد اينگونه كلمه ها چون با معني مفرد رواج دارند، جايز است.  

  خودآزمايي درس پانزدهم :
1 – وظيفه گويش شناسي چيست؟

مطالعه يكي از گويش هاي جغرافيايي ، اجتماعي و زبان ....  

  2 – مثال هاي زير را كه در حوزه زبان شناسي تاريخ است ، به زبان امروز بازنويسي كنيد.

بارانكي خرد خرد مي باريد، چنان كه زمين تر گونه مي كرد. (تاريخ بيهقي)
باران نم نم مي باريد و زمين را خيس مي كرد.
از اين ناحيه خرما خيزد از هرگونه و از روي حيوانات از عجيب دگر گوناگون (حدود العالم)
اين ناحيت خرما خيز است و جانوران عجيب و گوناگوني دارد.
از اين ناحيه انواع خرما صادر مي كنند و حيوانات شگفت آور و گوناگوني دارد.
چون به بصره رسيديم، از بر هنگي و عاجزي به ديوانگان ماننده بوديم و سه ماه بعد كه موي سر باز نكرده بوديم . ( سفرنامه ناصرخسرو)
هنگامي كه به بصره رسيديم به سبب برهنگي و ناتواني شبيه ديوانگان شده بوديم و سه ماه گذشته بود كه موي سرمان را نتراشيده بوديم.  

  3 – نوع اسم هاي مشخص شده تمرين 4 را تعيين كنيد.

بارانكي : اسم ، مشتق، عام، مفرد، نكره
رسن : اسم ، عام، مفرد، ساده، جنس
زمين : اسم ، مفرد ، عام، ساده ، مبني
برهنگي : اسم، مشتق، مفرد
خرما : اسم مفرد،عام ، ساده ، مبني
ديوانگان : اسم، عام، جمع ، جنس و ....
بصره و يوسف : اسم، خاص، ساده، شناس  

  درس شانزدهم
گروه اسمي (2) ، وابسته هاي اسم

1. گروه اسمي شامل چه عناصري است؟

هر گروه اسمي شامل دو عنصر «هسته» و «وابسته» است.  

  2. جاي هسته را چه واژه اي اشغال مي كند؟   اسم

  3. جمله هاي زير را بخوانيد و به پرسش هاي آن پاسخ دهيد: پرويز اين كتاب را خواند پرويز بهترين كتاب را خواند پرويز كتاب ديگر را خواند پرويز كتاب داستان را خواند پرسش ؟ الف) هسته هاي جمله هاي بالا كدام كلمه است؟ چرا؟ ب) در همه مثالهاي بالا، مفعول .... (كتاب) است. ج) واژه هاي وابسته را بنويسيد د) «وابسته» گاه پيش از ....... مي آيد گاه پس ازآن ه‍)وابسته اي را كه پيش از هسته بيايد وابسته ي .....و وابسته اي را كه پس از هسته بيايد و وابسته ي .... مي گوئيم. و) وظيفه وابسته ها چيست؟

الف) كتاب = مفعول جمله ، چون يك گروه اسمي است كه وابسته گرفته است. ب) هسته ج) اين ، بهترين، ديگر، دوستان د) هسته ه‍) پيشين(مانند اين و بهترين)،پسين(مانند ديگر و دوستان) و) وظيفه ي وابسته ها توضيح برخي ويژگيهاي هسته هاي گروه اسمي است.  

  خودآزمايي درس 16 :
1 – به هر يك از كلمات زير، وابسته هاي پيشين مناسب بيفزاييد . در هر مثال ، وابسته هاي متنوع و متفاوت بكار ببريد.

كودك :‌آن كودك ، چند كودك؟ هر كودك ، يك كودك، چه كودكي! بهترين كودك
كار : اين كار . كدام كار ؟ عجب كاري ! زشت ترين كار، فلاني كار
نتيجه : آن نتيجه، چه نتيجه اي ! چند نتيجه ؟ بهترين نتيجه هر نتيجه اي
دوستان : اين داستان . كدام داستان ؟ چهار داستانف بلندترين داستان، هيچ داستان  

  2 – در نوشته هاي زيروابسته هاي پيشين را شناسايي كنيدف نام آنها را بنويسيد و هر يك را با پيكان به هسته وصل كنيد.

از برسي در سه ايالت و پنج شهر مهم به اين نتيجه مي رسيم كه پپس از معاويه، ايالتي كه سرنگون شدن رژيم دمشق را مي خواست و براي اجراي اين منظور اقدام كرد، كوفه بود. (سه و پنج : صفت شمارشي / اين : صفت اشاره اي )
روزنامه ي «مرد امروز» بزرگترين روزنامه اجتماعي زمان خود بوده است. (بزرگترين : صفت عالي)
«محمد مسعود» در آن چند روز اخفتاي خود كوبنده ترين مقاله را در روزنامه ي توقيف شده «مردامروز» به چاپ رساند. اين شهادت حتي مخالفان را همه تحت تأثير قرار داد. اما هيچ كس نمي توانست كه او دارد چه روزهاي سختي را پشت سر مي گذارد.(چند، هيچ، مبهم كوبنده ترين ، صفت عالي / اين :‌اشاره اي)
معلوم نيست كه سخت گيري آغاز كار و سپس طرح نقش ي جنگ و اجراي آن با اشاره دمشق بوده است يا به ابتكار شخص حاكم كوفه . شايد رئيس و مأمور هر دو در آن دخالت داشتند. اما يك نكته را از لابه لاي گفت و شنودهاي صحنه ي كارزار مي توان يافت و آن اين است كه مردم كوفه در آغاز نمي خواستند حادثه، پاياني جميع داشته باشند(آن : اشاره اي / هر : مبهم / يك : شمارشي)  

  4 – از بين كلمات زير آن ها را كه امروزه معني مفرد مي دهند دوباره قايل جمع بستن هستند مشخص كنيد:
وقايع ، قصايد، ارباب، اسرا ، حور عليايي، مراسم ، جواهر

جواهر : جواهرات           ارباب : اربابان           حوز : حوريان            مراسم : مراسم ها  

درس هفدهم
‌ساده نويسي

  پرسش هايي از متن :
1 – هر نوشته ي ساده بايد چه ويژگيهايي داشته باشد؟

الف) زبان نوشته مبهم و نزديك به زبان گفتار است.
ب) جملات كوتاه، ساده و روانند
ج) كلمات و عبارت هاي دشوار و پرتكلف در آن ديده نمي شود
د) عبارت ها و كلمات زايد و به اصطلاح حشو درآن به خوبي فهميده مي شود  

  2 – ويژگي نوشته هاي غير ساده (تكلف مصنوع) چيست؟

(متكلف و ديرفهم ) همانا استفاده نكردن از ويژگيهاي نوشته ي ساده است. كه برخي نقل مي شود.
الف) استفاده از كلمات دشوار
ب) مقصود نويسنده بخوبي فهميده نمي شود
ج) جملات در مقايسه با نوشته ي ساده بلند است
د) اصطلاحات خاصي در نوشته غيرساده مي توان يافت  

  3 – يكي از نكاتي كه به ما كمك مي كند ساده بنويسيم اين است كه واژگان و ساخت هاي دستور كهن استفاده نكنيم . حال اين واژگان و ساخت هاي دستوري كهن را به ساخت هاي ساده تبديل مي كنيد.(به عهده دانش آموز)

ادا تواند كرد / چكاد / گفته آمد / نگهبان دين تواند بود / چونان / از جاي بشد  

  بياموزيم – كسره اضافه «ي» ميانجي

هر گاه مضاف و يا موصوف به حرف صامت (غ،ف، ل، ت ، ...) ختم شوند، فقط نقش نماي اضافه (كسره اضافه) مي گيرند.
مرغ سعادت ، ظرف بزرگ، شكل ساختمانيف دست راست
اما هر گاه مضاف و يا موصوف به صورت «آ» و «او» ختم مي شوند علاوه بر نقش نماي اضافه حرف ميانجي روي نيز بكار مي رود. هماي سعادت ، بوي گلي ، نماي ساختمان ، پاي برهنه  

  خودآزمايي درس هفدهم :
1. جمله بلند زير به دو يا چند جمله تبديل كنيد.

يكي از بهترين و مؤثرترين وسايل كسب مهارت در انواع نوشتن . خواندن مطالب گوناگون علمي، ادبي، هنري، فلسفي و ديني آموزنده و آگاهي دهنده دريغ نورزيم تا بتوانيم از اينگونه مطالب در مواقع گوناگون استفاده كنيم.  

  2. به جاي واژگان زير برابرهاي مناسب بنويسيد:

مستعمل :‌ كهنه ، فرسوده
كانديدا : نامزد نمايندگي
علي هذا : از اين رو ، بنابراين
علي كل حال : به هرحال، در هر صورت
من غيرمستقيم : غيرمستقيم (پوشيده)
در مقطع كنوني : اكنون، در حال حاضر  

  3 – در جمله بنويسيد كه در يكي از كلمه ي «چند» صفت مبهم و در ديگري « صفت پرسش» باشد.

صفت مبهم : او چند بيت از حفظ كرد
صفت پرسشي : چند بيت از حفظ كرده اي؟  

  درس هجدهم
گروه اسمي (3) و وابسته هاي پسين

در درسهاي گذشته با وابسته هاي پيشين (صفت اشاره، پرسشي، تعجبي، شمارشي، عالي، و صفت مبهم) آشنا شديد. در اين درس با وابسته هايي كه پس از هسته مي آيند آشنا مي شويد :

به جز صفت شمارشي تربيتي (2) ساير صفت هاي پسين بياني اند.  

  روش هاي شناخت صفت بياني (موصوف و صفت) از مضاف و مضاف اليه

1. صفت بياني معمولاً پسوند «تر» مي پذيرند: آسمان آبي تر (درست است) اما مضاف اليه پسوند «تر» نمي پذيرد مانند : كتاب جغرافي تر (نادرست است)
2. موصوف معمولاً «ي» نكره مي پذيرد. كتابي خواندني (درست است) اما مضاف «ي» نكره نمي پذيرد، كتابي علي (نادرست است)  

  پر كاربردترين صفت هاي بياني به شرح زير است:

1. بياني ساده:روشن ، خوب ، عاقل

2.فاعلي : الف – بن مضارع + -َ نده : گوينده ، شنوند ه، رونده
ب – بن مضارع + ا : بينا ، گويا، شنوا
پ – بن مضارع + ان : گريان ، خندان ، روان
3 – مفعولي : بن ماضي +به ، ه :دوخته ، شكسته، شنيده
4 – لياقت : مصدر + ي = خوردني ، نوشيدني
5 – نسبي : اسم + ي = آسماني ، نيلوفري  

  بياموزيم ، صفت پرسش، ايا :

اگر جمله اي را با يكي از صفت هاي پرسشي «چه» ، «چند» ، كي و ... پرسش كنيم، نيازي به آوردن كلمه ي «آيا» نيست. در اينگونه جمله ها ، كاربرد «آيا» نادرست است.
الف – چگونه مي توانيم بر سرعت مطالعه خود بيفزائيم ؟ ص
ب – آيا چگونه مي توانيم بر سرعت مطالعه خود بيفزاييم ؟ غ  

  خودآزمايي درس هجدهم :
1. نمودار اين گروههاي اسمي را رسم كنيد.
اين چهار دانش آموز رنگ ، همين دو خانه ييلاقي ، هر هفت روز هفته

  2 – براي هر يك از نمودارهاي زير، سر گروه اسمي مثالي بياوريد

  3 – از بين كلمات زير صفت هاي بياني را مشخص كنيد و براي هر كدام يك موصوف بسازيد.

صفت هاي بياني : گرفتني (لياقت) : مزد گرفتني / هوشمند (ساده) : دانش آموزهوشمند
سنجيده (مفعولي) : سخن سنجيده / جلب (ساده) : كتابِ جالب
اخلاقي (نسبي) : كتاب اخلاقي / دانا (فاعلي) : پسرك دانا
خوب (ساده) : معلم خوب / كوشا (فاعلي) : كارگر كوشا
مؤدب (ساده) : بچه ي مؤدب / طلايي (نسبي) : توپ طلايي
زيبا (فاعلي) : فيله زيبا / گسسته (مفعولي) : افكار گسسته
زيرك (ساده) : حيوان زيرك / تاريخي (صفت نسبي) : داستان تاريخي
كلمه هاي پنجم و ديگر صفت بياني نيستند
4 – مانند نمونه جدول را كامل كنيد (توجه داشته باشيد كه صفت هاي فاعلي سه گانه از همه فعل ها ساخته نمي شود)

5 – براي كلمات زير يك صفت و يك مضاف اليه مناسب بنويسيد
شهر ...........شهر تهران، شهر ديدني
دريا ......... درياي خروشان ، درياي مازندران
سيني ....... سيني نقره اي ، سيني ميوه
انشاء ........انشاي بلند، انشاي بچه ها  

درس نوزدهم : خاطره نويسي ، يادداشت روزانه

  پرسش هايي از متن : 1 - عام ترين و صميمانه ترين نوع نوشتن خاطره نويسي است

  2 – خاطره نويسي چه فايده اي براي حيات ادمي دارد؟

خاطره نويسي باعث مي شود كه از مراحل و ايام زندگي آثار جاندار و روشن بر جاي بماند. خاطرات تلخ و شيرين، پيروزيها و شكست ها، عواطف و احساسات تجربيات تكرار ناشدني، حوادث ايام و ......با نوشتن مثبت و ماندگار مي شوند. چرا كه همين نكات پيمانه حيات آدمي را پر مي سازند.  

  3 – چه موضوعاتي را مي توانيم براي خاطره نويسي انتخاب كنيم؟

همه چيزي مي تواند براي خاطره مناسب باشد، تأثير پذيرفتن از يك نوشتن، يك سخن، ديدن يك فيلم، منظره و ....  

  4 – در ثثبت وقايع «جدول ضربي» عمل نكنيم يعني چه ؟

يعني لازم نيست مواردي را كه هر روز براي شما رخ مي دهد، هفت بار تكرار كنيد و بنويسيد، مگر آنهايي كه از اهميت زيادي برخوردارند  

  5 – آيا هميشه يادداشت ها از نظم منطقي خاصي پيروي مي كنند؟

خير، يادداشت ها گاه كوتاه و گاه بلند است و از نظم خاصي پيروي نمي كنند و در واقع گاه و بي گاه هر چه به ذهن مي آيد مي نويسيم. اما محتواي آنها بايد اثربخش باشد و در خواننده هم حس پديد آورد.  

  6 – خاطره نويسي نوعي تمرين نگارش است.

  خودآزمايي درس نوزدهم :
1 – براي هر يك از نمودارهاي زير، دو گروه اسمي مثال بزنيد

درس بيستم : ضمير

احمد[مرجع] از برادرش[ضمير] (احمد) خواهش كرد او[ضمير] را در كارها راهنمايي كند.

1- ضمير شخص : جدا و پيوسته
جدا : من، تو، او / ما ، شما ، ايشان ، آن ها
پيوسته : مَ، تَ، شَ / مان ، تان ، يشان
ضمير شخص جانشين اسم مي شود و شش شخص دارد
2 – ضمير مشترك :‌خود ضمير مشترك است و به جاي هر شش شخص بكار مي رود. به جاي خود در نوشته هاي ادبي خويش و خويشتن هم كاربرد دارد.
3 – ضمير اشاره :
اشاره به نزديك : اين ، اينان ، آن ها
اشاره به دور : آن ،آنان‌، آن ها
4 – ضمير پرسش :
تمام واژه هايي كه جانشين اسم مي شوند و براي پرسش به كار مي روند. كه، چه، كدام، چند، كي  

  تفاوت صفت اشاره و ضمير اشاره :

صفت اشاره و وابسته اسم است مثال : اين كتاب، آن دفتر، اما ضمير اشاره جانشين اسم مي شود. مثال : آن ايده / اين چيست؟  

  تفاوت ضمير پرسشي و صفت پرسشي :

صفت پرسشي وابسته اسم است و همراه آن مي آيد مثال كدام درس را مي خوانيد؟ اما ضمير پرسش جانشين اسم است و به جاي آن مي آيد مثال : كدام را مي خواهيد؟  

  بياموزيم : قول معروف

بايد دانست: بعد از «بدقول معروف» بايد به قولي معروف از مثل ها ، حكمت ها و سخنان برجسته بيايد نه يك مطلب معمولي.
برخي از كنايه ها مي توانند قول معروف باشند : مو در آوردن زبان، زير پا علف سبز شدن ، موي دماغ نشدن ، .... اما خسته شدم و مردم ......... قول معروف نيست.  

  خودآزمايي درس بيستم :
1 – در جمله هاي زير به جاي ضميرهاي شخص جدا، ضمير پيوسته بياوريد و به جاي ضميرهاي پيوسته ، ضميرهاي شخصي جدا بكار ببريد.

مثال : لباسم كجاست ؟ لباسِ من كجاست؟
كتاب هاي شما را به امانت برده ام -> كتاب هايتان را به امانت برده ام.
خياط هنوز لباسش را حاضر نكرده است -> خياط هنوز لباس او را حاضر نكرده است
به خوابي عميق فرو رفته بود. چنان كه هر چه او را صدا مي زدند، جواب نمي داد -> چنان كه هرچه صدايش مي زدند، جواب نمي داد
اگر او را ببيني، مي شناسي ؟ -> اگر بينش ، مي شناسي ؟ (مي شناسش)  

  2 – در جمله هاي زير، صورت امكان ضميرهاي مشترك را به چند شخص و ضميرهاي مشخص را به ضمير مشترك تبديل كنيد.

مثال : (اين كار را خودش انجام داد -> اين كار را او انجام داد)
پدر هر شب كه به خانه برمي گردد ، از كارش صحبت مي كند -> از كار خود صحبت مي كند نبايد به هر ناملايمي از دوستان خود رنجيد -> از دوستانتان برنجيد
خودش اين مطلب را به شما نگفته است -> او اين مطلب را به خودتان گفته است
كارتان را كه تمام كرديد، به دوستانتان هم سري بزنيد -> كار خود را كه تمام كرديد، به دوستان خود هم سري بزنيد  

  3 – صحيح جملات زير را بنويسيد:

آيا چگونه به مدرسه ميروي؟
چگونه به مدرسه مي روي ؟ آيا به مدرسه مي روي؟
آيا كي براي اردو آماده مي شويم ؟
آيا براي اردو آماده شويم ؟ كي براي اردو آماده شويم؟  

  درس بيست و يكم : چه كلمه اي اهميت املايي دارد؟

چه كلمه اي اهميت املايي دارد؟
1) در فارسي كلمه اي اهميت املايي دارد كه اولاً عربي رايج در فارسي باشد، ثانياً در خود يك يا چند حرف از حروف شش گروه اعلام شده (ء، ع / ت ، ط / ح، ه‍/ ز، ذ،ض،ظ / غ،ق ) را داشته باشد. به عبارت ديگر كلمه اي اهميت املايي دارد كه مي تواند چند شكل مكتوب داشته باشد و بايد شكل صحيح آن را هنگام نوشتن انتخاب كرد.
2) بين «صدا» و «حرف» كلمات غيرعربي <-كلمات فارسي، گسستن ، زمين لرزه، آسمان خراش و كلمات غيرعربي رايج فارسي «پروتئين» كميسيون ، سوسياليسم) غالباً تطابق يك به يك وجود دارد، بنابراين املاي آنها مشكل چند شكل نويسي نخواهيم داشت . چون براي صداي واحد هر يك بيش از يك شكل مكتوب نداريم.  

  بياموزيم : مصوت بلند «اي» و «ي » ميانجي

همان طور كه در يكي از بياموزيم هاي قبلي خوانديدم املاي آن دسته از كلمات مضاف كه به مصوت «اَ» و «او» ختم مي شوند، با حرف ميانجي «ي» درست است . مانند خداي انسان، نماي ساختمان، كندوي عسل ....
حال در اينجا مي گوئيم : املاي آن دسته از كلمات مضاف كه به مصوت بلند «اي» ختم مي شوند، بدون ميانجي درست است، مانند : قاضي ، شهر، شادي دل ها، بازي بچه ها ، ... حروف «ي» در اينگونه تركيبات هم به تنهايي نشان دهنده مصوت «اي» و هم حرف ميانجي «ي» است . پس بنويسيم «بازي بچه ها» و مي خوانيم «بازي بچه ها» اين شيوه ي املا در كلماتي مانند «بيا» «خيابان» ، «سياست» ، و ... نيز رايج است. «بي يا » مي خوانيم «بيا» مي نويسيم . «خي يابان» مي خوانيم «خيابان» مي نويسيم.  

درس بيست و دوم : نامه نگاري 1

پرسشهايي از متن :
1 – نامه ها چند نوعند؟
دو نوعند:   الف : نامه هاي رسمي و اداري          ب : نامه هاي خصوصي و دوستانه

  2 – ويژگيها و مشخصات نامه هاي رسمي و اداري چيست؟

نامه ي رسمي و اداري موضوع، عنوان و شروع و پايان و متني قابلي و كليشه اي است و حتي نمونه هاي از پيش نوشته شده دارد.  

  3 – نامه هاي رسمي و اداري از چند قسمت تشكيل مي شود؟ نام ببريد

هفت قسمت، قسمت هاي نامه هاي رسمي و اداري :
الف) سرآغاز
ب) تاريخ
ج) موضوع نامه و تقاضاي مرخصي ، تقاضاي انتقال و ....
د) عنوان (مديريت محترم ....)
ه‍) كلمات اقدام <-باعرض سلام، احتراماً و ....
و) متن نامه . ن :‌امضا  

  بياموزيم :‌له و عليه

بايد دانست كلمه «عليه» به معني «بر او، ضد او » از «علي : بر» و «ه : او» ساخته شده است. تركيب «بر عليه » دوست نيست ، چون «بر» به «عليه» اضافه شد و «حشو» است <-بر عليه : برابر او !) و همچنين است «له» به معني «براي او » : به نفع او كه نيازي به حرف اضافه «بر» ندارد.  

  خودآزمايي درست بيست و دوم :
1 – ضميرها و صفت هاي همگون را در صورت امكان با حذف و افزايش موصوف جانشين يكديگر سازيد :

تبديل صفت به ضمير -> اين كتاب را امروز خريديد ؟ اين را امروز خريديد؟
تبديل صفت به ضمير -> نثر كدام كتاب ساده تر بود؟ -> نثر كدام ساده تر بود؟
تبديل ضمير به صفت -> چه مي خوانيد -> چه كتابي مي خوانيد؟
تبديل ضمير به صفت -> ارزش كدام را بيشتر مي دانيد ؟ عارفانه يا عاشقانه را ؟ -> ارزش كدام غزل را بيشتر مي دانيد؟ عارفانه يا عاشقانه را ؟
تبديل ضمير به صفت -> آن كه به تو سلام كرد، برادرم بود -> آن شخص كه به تو سلام كرد برادرم بود  

  درس بيست و سوم
گروه قيدي

قيد : كلمه اي است كه نقش هاي اسم را ندارد و مي توان آن را از جمله حذف كرد. در جمله زير قيدها كدامند ؟
ديروز، آن جا، باز علي را ديدم
حذف ديروز : آن جا ، باز علي را ديدم .
معني جمله صحيح است.
حذف آن جا : باز علي را ديدم .
معني جمله صحيح است و مفهوم را مي رساند.
حذف باز : علي را ديدم . معني جمله درست و مفهوم كامل است.
حذف علي را : ديدم ، جمله ناقص مي شود كه را ديدم ؟ چه را ديدم ؟ و ... نتيجه مي گيريم، كلمه هايي مانند «ديروز» ، آن جا و باز را كه مي توانيم از جمله حذف كنيم، قيد هستند.  

  اقسام قيد از نظر ظاهري

الف) قيدهاي نشانه دار :
در ساختمان اين نوع قيدها علامتي است كه بدان شناخته مي شوند.
1) واژه هاي عربي تنوين دار، مثلاً ، جداً ، واقعاً و ...
2) قيدهايي كه از يك پيشوند اسم ساخته مي شوند :‌به دقت، به سختي ، به خوبي ، به كندي، با احتياط .....
3) متمم هاي قيدي :‌از يك حرف اضافه + اسم يا ضمير ساخته مي شوند : مانند : با چه آمديد؟
ب ) قيدهاي بي نشانه :
كلماتي هستند كه بدون كمك نقش نما قيد مي شوند
1) در اصل اسم يا گروه اسمي اند
2) صف مشترك با قيدند :‌آهسته آمدم ، آهسته، قيد، صداي آهسته او را مي شنيدم ، آهسته ، صفت
3) واژه هايي كه فقط قيد هستند : هنوز ، هرگز ، البته و ... به اين نوع قيدها مختص مي گويند.  

  خود آزمايي درس بيست و سوم :
1 – در نوشته هاي زير، قيدها را شناسايي كنيد و نوع آنها را بنويسيد

آن شب اصلاً از حرف هاي او سر در نياوردم . آن شب . گروه قيدي بي نشانه <-مثلاً : قيد ، نشانه دار از حرف هاي او، گروه قيدي نشانه دار (متمم قيدي)
قرار بود همان روز صبح ، مجيد با اتوبوس به تهران برود. همان روز صبح، گروه قيدي بي نشانه، با اتوبوس : نشانه دار (متمم قيد) به تهران : نشانه دار (متمم قيدي)
همه جا را به سرعت گشتيم . از هر كسي سراغ كتاب را گرفتيم. متأسفانه نتوانستيم ، پيدايش كنيم، هر جا كه مي رفتيم، كتاب فروش مي گفت : تا همين يكي دو ساعت پيش داشتيم با ناراحتي به خانه برگشتيم.
به سرعت : قيد نشانه دار / متأسفانه : بي نشانه / هر جا : بي نشانه / تا همين يكي دو ساعت پيش : گروه قيدي نشانه دار / با ناراحتي : قيد نشانه دار / به خانه : قيد نشانه دار (متمم قيدي)  

  2 – شكل مكتوب و ملفوظ كدام يك از كلمات زير متفاوت است . چرا؟

نيايش -> ني يايش / سيني -> سيني (مكتوب و ملفوظ يكي است) . ديانت -> دي يانت پياز -> پي ياز / ديار -> دي يار / در اينگونه كلمات «ي» يكبار نوشته مي شود اما دوبار تلفظ مي شود.  

درس بيست و چهارم  : زبان شناسي چيست ؟

  سطوح زبان شناسي :

1) واچ شناسي : مطالعه صداهاي زبان و قواعد تركيب آنها به منظور ساخت هاي آوايي زبان
2) دستور زبان : صرف - نحو
3) معنا شناسي : بررسي معنا انواع تك واژه ها ، كلمه و ....
بررسي حوزه ي معنايي كلمه ها (تضمن، ترادف ، تضاد)
هنگام مطالعه ي زبان فارسي درسطح واچ شناسي در مي يابيم كه اين زبان 29 واچ دارد و واچ هاي مزبور طبق قواعد اين زبان با هم تركيب مي شوند و ساخت هايي آوايي مي سازند.
واچ ها آواهاي زبان هستند . واچ آوايي است كه مي تواند در يك سخت آوايي جانشين آواي ديگر شود و آن ساخت را به ساخت ديگري تبديل كند. مثلاً آواي «ر» كه مي تواند در ساخت آوايي «زاد» جانشين آواي «د» شود و آن را به ساخت آوايي «زا» تبديل كند. نظام آواي از همين واچ ساخته شده است.  

  دستور زبان :

بررسي نشانه هاي زبان و قواعد تركيب آن ها به منظور ساختن كلمات و عبارات و جمله هاي زبان ، به دو بخش صرف و نحو تقسيم مي شود.  

  بخش صرف :

واچ – تكواژ – كلمات مشتق – كلمات مركب  

  بخش نحو:

گروه – گروه اسمي – گروف حرف اضافي – گروه فعلي – جمله  

  انواع جمله :

جمله ساده – جمله مركب – جمله شرطي – جمله امري – جمله بياني  

  معنا شناسي :

نشان ميدهد برخي كلمه ها در يك حوزه معنايي قرار مي گيرند. در معنا شناسي روابط معناي كلمه ها و جمله ها بررسي مي شود. مثلاً رابطه اي معنايي ميان «پدر» و «بابا» را ترادف مي گويند. چون در واقع در معني با يكديگر مترادف اند. همچنين رابطه معنايي ميان «روز و شب» تضاد است و رابطه معنايي ميان «پدر» و «والدين» تضّمن است. زيرا پدر معني والدين را نيز در بر دارد. و پدر جزيي از والدين است.  

  بياموزيم – كاربرد درست «را»

بايد دانست : نشانه ي مفعولي «را» بايد بلافاصله در كنار مفعول جمله قرار گيرد و اگر با مفعول فاصله داشته باشد و بعد از فعل آن جمله بيايد. جمله نادرست است. كتاب (داستاني (مفعول)) (را(نشانه)) كه هفته ي پيش منتشر شده بود، خريدم (ص) كتاب (داستاني(مفعولي)) كه هفته ي پيش منتشر شده بود (را(نشانه)) خريدم (غ)  

  خود آزمايي درس بيست و چهارم :
1 – واج شناسي چيست؟

واچ شناسي عبارت است از مطالعه صداهاي زبان و قواعد تركيب آنها به منظور ساخت هاي آوايي زبان  

  2 – وظيفه هر يك از دو بخش صرف و نحو را در دستور زبان بيان كنيد

در بخش صرف به بررسي و طبقه بندي نشانه هاي ساده، مثل باغ يا «بان» )در باغبان) يا «بي» )در «بي خبر) و مانند اين ها مي پردازد. و از نشانه ها به نام تك واژه ياد مي كنند. آنگاه به چگونگي تركيب تك واژه ها تا حد كلمات مشتق و مركب توجه مي كنند.
در بخش تجربه شيوه هاي تركيب انواع كلمات تا سطح گروه يا جمله مي پردازند. آنگاه گروه ها را به انواع گروه اسمي (مثل در اين كتاب جلد سبز) گروه فعلي مثل (= گفته شده بود) و غيره طبقه بندي مي كنند.  

  3 – معنا شناسي چه كاربردي در زبان شناسي دارد؟

در معنا شناسي از يك طرف هر يك از تك واژه ها ، كلمه ها و جمله را توصيف مي كنند و از طرف ديگر نشان مي دهند كه چگونه هر دسته از كلمه ها در يك حوزه معنايي قرار مي گيرند. همچنين نشان مي دهد كه ميان كلمات و جملات چه روابط معنايي برقرار مي شود.  

  4 – رابطه بين كلمات «كتاب و مدرسه» «ورزش و فوتبال» «هست و نيست» و «خانه و منزل» را بيان كنيد.

كلمات «كتاب مدرسه» و «ورزش و فوتبال» رابطه ي تضمن دارد.
كلمات «هست و نيست» رابطه ي تضاد و كلمات «خانه و منزل» رابطه ترادف دارند.  

  5 – نوع قيدها را مشخص كنيد.

«گويند شخصي از بينوايي در فصل زمستان (قيد مشترك) درّاعه اي كتان و جامه اي بلند كتاني، يكتا (قيد مشترك) پوشيده بود. در اين حين (قيد مشترك) خرسي را سيل از كوهستان دور بوده بود سرش در آب پنهان . كودكان پشت خرس را ديدند به شخص گفتند : اينك (قيد مختص) پوستيني در جوي افتاده است و تو را سرما ست، آن را بگيرد.
مرد از غايت احتياج (قيد مختص) و سرما درجهت كه پوستين را بگيرد. خرس تيز چنگال دوري زد . مرد در آب گرفتار خرس شد. كودكان بانگ مي داشتند كه پوستين را بياور و اگر نمي تواني آن را رها كن و بيا . مرد گفت : من پوستين را رها مي كنم، پوستين مرا رها نمي كند.  

درس بيست و پنجم  : نامه نگاري (2)

  پرسش هايي از متن :
1 – ويژگي هاي يك نامه ي دوستانه و خصوصي چيست؟

تقليدي نيستند ، لحن كلام ها در آنها صميمي و خودماني است. و از هرگونه تكلف بدورند، قالبي نيستند.  

  2 – حسن نامه ي خصوصي آن است كه همه عناصر آن از تصنع خالي مي باشند.

  3 – بار معنايي در نامه اي كه با عبارت هاي قالبي آغاز مي شود و با آن پايان مي يابد، ضعيف است.

  4 – نامه هايي كه به عبارت هاي ابتكاري و توأم با تازگي آغاز شود و پايان يابد، ضمن داشتن بار معنايي تأثيري مطلوب بر خواننده خواهد گذاشت.

  5 – در نوشتن نامه خصوصي به چه نكاتي بايد توجه كرد؟

الف) قول نامه بايد با نوع مناسبات نويسنده و گيرنده متناسب باشد.
ب) انتخاب كاغذ مناسب ، خط خوانا ، سطور مرتب و منظم و پاكيزگي نامه، جلوه اي از حركت گذاري به گيرنده است
ج) در نامه خصوصي رعايت اعتدال شرط است
د) نامه چون مكتوب است بايد مواظب باشيم با عبارات تند و تلخ مخاطب خود را نرنجانيم  

  بياموزيم – همزه «ي» ميانجي

همزه «ء» يكي از سي و سه حرف الفباي فارسي است و هر چند به «ي» ميانجي كوچك «ء» شباهت دارد اما مستقل است. «ء» همزه است / مأذنه «ء» = ي ميانجي كوچك (ء) شكل بزرگ آن را بكار ببريم ، زيرا «ي» ميانجي كوچك (ء) به حرف همزه شباهت دارد و اين امر موجب آموزش غلط مي شود.  

  خود آزمايي درست بيست و پنجم :
1 – تفاوت واچ با حرف را با يك مثال بنويسيد.

واچ آواهاي زبان است و نظام آوايي زبان از واچ ساخته شده است. در صورتيكه حروف الفبا نشانه هاي مكتوب (نوشتاري) اند و آوار نيستند مثلاً در برابر واچ / ز / چهار حرف :‌«ز» ، «من» و «ظ» و «ذ» داريم.  

درس بيست و هفتم
نقش نما

توجه دقيق به نشانه ها و نقش نماها، نقش هاي كلمه ي گروههاي اسمي را براي ما مشخص مي كند. به جمله زير توجه كنيد:
آي علي ! درست را ازمعلمت پرسيدي؟
وجود واژه «آي» نشانه منادا بودن «علي» است. و وجود «را» نشانه ي مفعول بودن «درس» و وجود «از» نشانه ي متمم بودن «معلّم» است.
اين گونه واژه ها را نقش نما مي گويند.

  انواع نقش نماها

1 – را : پس از مفعول مي آيد و نقش نماي مفعول است.
2 – نقش نماي اضافه : «-ِ» اين نشانه بعد از اسم مي آيد و كلمه بعد از آن مضاف اليه يا صفت است.
3 – حرف اضافه ي : از ، به ، با ، در، بر، براي ، مانند ... » نشانه متمم است. 4 – حرف ربط (پيوند) : پيوندهاي وابسته ساز ، كه ،تا ، چون ، زيرا، اگر ، با اين كه ...
پيوندهاي هم پايه ساز : «و ، اما، ولي ، يا ....»
5 – نشانه ي ندا : «آي ، اي، يا » اي خدا‌، اي رضا و مصوت را «اَ» در پايان برخي اسم ها مانند خدايا، سعديا
دو جمله را كه با پيوند هم پايه ساز به هم بپيوندند ، جمله هاي هم پايه مي گويند. هوا سرد بود و برف نرمك نرمك مي باريد.  

  بياموزيم : حذف فعل تكراري :

آوردن در فعل مشابه در يك جمله ي مركب «حشو» و زايد است و بكار بردن آن توصيه نمي شود ، بهتر است از تكرار فعل هاي مشابه بپرهيزيم . در كتابخانه هم دانش آموزان سال اول مطالعه مي كردند و هم دانش آموزان سال دوم (مطالعه مي كردند) كه فعل لازم نيست . جمله را به ترتيب زير هم مي توان نوشت : (با يك فعل) در كتابخانه هم دانش آموزان سال اول و همه دانش آموزان سال دوم مطالعه مي كردند.
اكنون به دو مثال زير توجه كنيد (مطابقت نهاد و شناسه)
الف – هم آنان درباره مطبوعات مقاله نوشتند هم ما نوشتيم
ب – همه آنان درباره مطبوعات مقاله نوشتند همه ما
جمله ي «الف» درست تر است. زيرا كلمات «آنان» و «ما» كه نهاد هستند هر يك با فعل مناسب خود يعني «نوشتند» و «نوشتيم» آمده اند، و در واقع نهاد شناسه بايد مطابقت كنند. در جمله دوم نهاد دوم (ما) با فعل (نوشتند) مطابقت ندارد.

  خود آزمايي درست بيست و هفتم :

  1 – حروف ربط (پيوندها ) وابسته ساز و هم پايه ساز را در نوشته هاي زير مشخص كنيد.

{ و = وابسته ساز / ه چ هم پايه ساز}
سعدي ، اگر به درگاه بزرگان مي رفت ، غالباً براي آن مي رفت كه مگر ستمكاري را از تعدي به مظلومي باز دارد يا چاره اي براي بي چاره اي بجويد.
سعدي نويسنده است و شاعر اما در نويسندگي، شهرتش بيشتر به سبب گلستان است. در صورتي كه به جز آن كتاب هاي ديگري نيز دارد. با آن كه بيشتر عمر ملك الشعراي بهار در مطالعات ادبي گذشت، از توجه به آزادي و آزادي خواهي لحظه اي غافل نبود.  

  2 – جاهاي خالي زير با نقش نماي مناسب پر كنيد:

اولين روزي كه (به) ديدن دوستم رفتم. او را (در) مزرعه سرگرم كار ديدم.
فردوسي سي سال از عمر گران بهاي خود (را) صرف سرودن شاهنامه كرد
علاقه دهخدا امثال و حكم فارسي (را) در چهار جلد نوشت
نهاد كلمه (يا) گروهي از كلمات است (كه) درباره آن خبر مي دهيم  

  3- واژه هاي «برادر» ، «ايران»، «فردوسي» «ادبيات» را با نقش نماهاي (را ، كسره ، حرف اضافه و حرف ندا) در جمله هاي جداگانه بكار ببريد و مفعول ، مضاف اليه ، متمم و منادا بسازيد.

«برادر» در كتاب درسي به عنوان مثال آمده است.
ايران -> اي ايران . هميشه آباد باشي . ايران = منادا
ما مردم به ايران آباد افتخار مي كنيم. ايران = متمم
ما دوستداران ايران هستيم . ايران = مضاف اليه
ايران را آباد كنيم. ايران = مفعول  

 درس بیست و هشتم : خلاصه نویسی

  1 – پرسش هاي از متن :
1. يكي از راههاي تمرين نگارش ........ است.

خلاصه نويسي  

  2. روش هاي خلاصه نويسي را بنويسيد.

الف) با همان سبك و سياق نويسنده به اين روش كه زير قسمتهاي اصلي خط مي كشيم و متن را با حذف برخي نكات كوتاه مي كنيم.
ب) بدون رعايت سبك و سياق نويسنده بدينگونه كه پس از خواندن هر بخش از متن يا كل آن، خلاصه و حاصل دوستان را به قلم خود مي نويسيم.  

  بياموزيم – نشانه هاي خطي
نشانه هاي خط فارسي را در نمونه هاي زير بياييد.

او معني كلمه در «حَكَم» را نمي دانست . به آن جا فُنَيْطََره مي گويند. او مال انديش است. براي اداي دين بايد جدي باشيم.
عرفاً چنين عمل مي كنند. بعبارة اُخري . بنّا را ديدم.
استفاده از اين نشانه ها محدود است. زيرا در خط فارسي كلمات حركت گذاري نمي شوند. در املاي كلمات از ميان نشانه هاي نه گانه بالا، مد، تشديد و تنوين نصبّ بيشتر كاربرد دارند.
تنوين رفع و جر تنها در تركيب هاي عربي رايج در فارسي بكار مي رود. از بقيه نشانه ها در مواردي استفاده مي كنيم كه رعايت نكردن آنها موجب ابهام و بد فهمي شود.  

  خود آزمايي درست بيست و هشتم :
1 – با حذف مترادف ها، جملات معترضه و بكارگيري كلمه به جاي عبارت، جمله هاي زير را كوتاهتر كنيد بطوري كه مفهوم اصلي حفظ شود.

هر كه در كارهاي بزرگ و با خردمندان و عقلا مشورت و هم انديشي كند در واقع شريك عقل و انديشه ي آنها مي شود.
هر كه در كارهاي بزرگ با خرمندان مشورت مي كند در واقع شريك عقل آنها مي شود.  

  2 – دانشمند واقعي كسي است كه در تحصيل علم و ادب معلومات با رويش درست قدم بردارد و آن را بكار ببرد. نه آن كه زياد كتاب خوانده و يا بيشتر معلومات داشته باشد.

خرد چون جراغي است كه انسان را به راه راست رهنمون مي شود كساني كه از آن بهره نمي گيرند از اين كه در راه زندگي چراغي در دست داشته باشند، خودداري مي كنند.  

آزمون زبان فارسي نوبت دوم – نمونه شماره 2 (بدون پاسخ)

  الف) زبان شناسي :
1 – گويش (يكي از اشكال زبان) را تعريف كنيد؟

  2 – به صورت هاي نظير «به باغ اندرون» و شنيدستم در كدام شاخه هاي زبان شناسي مورد مطالعه قرار مي گيرد؟

  3 – در زبان شناس همگاني، زبان را در درجه اول به قصد .... مطالعه مي كنند؟

  4 – رابطه معنايي « چنار درخت» ، «دانش و علم» و «آفتاب و سايه» را بيان كنيد.

  5 – سطوح زبان شناسي را نام ببريد.

  ب) دستور زبان :
1 – انواع اسم هاي زير را از لحاظ ساختمان مشخص كنيد

الف) ترشي          ب) چهل چراغ          ج) زرافه        د) زاغچه  

  2 – از مصدر «شناختن» موارد زير را بسازيد :

الف) مضارع التزامي        ب) ماضي نقلي       ج) آينده         د) صفعت مفعولي  

  3 – در نوشته هاي زير واپسين را با پيكان به هسته متصل كنيد و نوع آنها را بنويسيد.

هر انسان نيز مادام كه به يك سلسله ارزش ها و بينش ها معتقد و دل بسته باشد. لباس مناسب با آن ارزش ها را از تن به در نخواهد كرد.  

  4 – براي جدول زير يك گروه اسمي بنويسيد .

  5 – در دو جمله بنويسيد كه «چه» در يكي صفت پرسشي و در ديگري ضمير پرسشي باشد.

  6 – در صورت امكان ضمير مشترك را به ضمير شخص و ضمير شخصي را به ضمير مشترك تبديل كنيد.

الف) خودش اين حرف را زد                ب) شما داستان را براي احمد تعريف كرديد  

  7 – نوع قيدها در متن زير را مشخص كنيد؟

آن هم ابداً به روي بزرگوار خود نياورده از چپ و راست سمبل هاي خود را تاب مي داد. او هر روز به مدرسه مي رود خوب درس مي خواند.  

  8 – در عبارت زير حروف ربط همپايه ساز و وابسته ساز را مشخص كنيد.

تو آن نيستي كه چشم خير را براي جرعه اي آب بيرون آوردي و گوهرش را ربودي ؟
چون نوح كشتيان است از طوفان غم به خود راه مده  

  ج) نگارش
1 – كدام يك از انواع نوشته هاي زير، عناصر زيبايي شخص را بكار مي بريم؟

الف) علمي     ب) اداري       ج) نوشتاري        د) ادبي
2 – قالب قصيده و غزل را با هم مقايسه كنيد وجوه اختلاف و تشابه آن را در سه سطر توضيح دهيد.
3 – اساسي ترين ويژگي نامه هاي خصوصي و دوستانه را بنويسيد
د) املا بياموزيم :
1. شكل صحيح يا صحيح ترجمه هاي زير را بنويسيد.
الف) چه كسي از همه افضل تر است؟
ب) خانم علامه تشريف آوردند
ج) وظيفه اي كه به عهده ام گذاشته بود را انجام دادم
2 – املاي كداميك از تركيب هاي زير نادرست است؟ چرا؟
«بنده خدا، پانزده خرداد، قاضس ، سهر ، سبوي شكسته»
3 – از ميان گروه كلمه هاي زير كداميك نادرست اوست ؟ صحيح آنها را بنويسيد.
«صبر و اجر، دور و برحذر، تغزلات سنتي ، بهر و كوزه ، عجين وآميخته ، بخشش و عطا، مأمن و پناهگاه»