فرصت پرواز

نکته های تکواژ شماری

1) -تکواژهای آزاد قاموسي و دستوري يك تكواژ به شمار می آیند.

تکواژهای قاموسی ، مانند اسم ها، صفت ها، بن مضارع افعال (پرداز، ساز) و بن ماضی افعال بی قاعده (رفت، گفت) که معمولاً در فرهنگ لغات تنظیم و معنا شده اند.

یا به عبارت دیگر، به تکواژهایی که ممکن است به تنهایی به صورت واژه های ساده به کار روند یا پایه ی واژه را در واژه های فعل یا غیر فعل تشکیل دهند، تکواژ واژگانی یا قاموسی گفته می شود، مانند:

الف) گیاه، گرم، دفتر، کتاب، میز، دهان و ... .

ب) "خند" در «می خندد»، "ساز" در «می سازد» و ... .

تکواژهای دستوري كار آن ها پيوند واژه ها و جمله ها يا مشخّص كننده ي نقش واژه ها ست . اين تكواژ ها همان حروف ونقش نماها هستند؛هرکدام یک تکواژاند و عبارت اند...

1- نقش نماي اضافه ( -ِ ، ي جانشين كسره ) مثل : درِكلاس ، خداي بزرگ

نكته: : كسره در ميان كلماتي چون «تختِ خواب » تكواژ وابسته يا وند است نه تكواژ آزاد .

2- نقش نماي متمّمي ( حروف اضافه ) : از ،در ، براي ، سوي ، بدونِ ، با و...... مثل : سويِ باغ ( سوي + باغ )

3- نقش نماي مفعولي ( را ) شاهنامه را خواندم .

4- نقش نماي منادا ( اي ، يا ، ايا ، الف در آخر اسم ) مثل : ياحسين ( يا+ حسين )

5-نقش نماي حروف ( وابسته ساز وهم پايه ساز ) مثل : كه ،تا ، پس ، اگر ، اگرچه ، به طوري كه و.... / امّا ، ولي ، يا ، و

6- ضماير متّصل ( -َ م ، -َ ت ، -َ ش ، -ِ مان ، -ِ تان ، -ِ شان )

نكته: اين ضماير اگر به اسم اضافه شوند ، مضافٌ اليه هستند واگر به فعل اضافه شوند ، مفعول يا متمّم هستند . مثل : كتا بش (مضافٌ اليه ) خندان ديدمش ( مفعول )

2)- کسره ی زیر کلمات (برای-، از برای-، بهر- ، بدون-...) که واج - در این گونه حروف اضافه متعلق به خود واژه ها هستند و نقش نمای اضافه نیستند، یک تکواژ جدا محسوب نمی شوند. از بهر-: /از/ بهر-/ ، بدون-: /بدون-

3)- واج های میانجی تکواژ به شمار نمی آیند؛ مانند : « ی » در کلمات مختوم به مصوّت ؛ « نامهیِ ، گویایِ ، دانشجویِ ، کشتیِ » در این مواقع یا ترکیب « ی » به همراه « ـِـ » را یک تکواژ محسوب میکنیم ( یِ = ( 1 تکواژ ) ) و یا به تنهایی « ـِـ را یک تکواژ محسوب کرده واج میانجی « ی » را حذف میکنیم .

واجهای میانجی دیگر ؛ مثل : « ک » در کلماتی مانند « نیاکان ، پلّکان » ، « ج » در « ترشیجات ، مربّاجات » ، « گ » در « زندگی ، پرندگان ، جویندگان » ، « د » در کلماتی مانند « بـِدان ، بـِدین » ، « هـ » در کلماتی مانند « بهش ، بهت » ، « و » در کلماتی مانند « آهوان ، زانوان ، بانوان »

4) - از میان انواع «ي » فقط «ي اسنادي » و ضمایرمتصل)م – ت – ش – مان - تان – شان( هم تکواژ و هم واژه به شمار می آید، در حالی که انواع دیگر«ي » فقط تکواژ محسوب می شوند؛ مانند : دانشمندی

تکواژ ← دان + -ِ ش + مند + ی

واژه ← دانشمند + ی = دانشمند هستی

5) - تکواژهای ماضی ساز )د – ت – ید – اد(علاوه بر آن که در شمارش تکواژهای افعال ماضی با قاعده منظور می گردند، در شمارش تکواژهای اسم و صفت هم به حساب می آیند؛مانند :

کشیدم : تکواژ ← کش + ید + َ م

خورده باشد: تکواژ ← خور + د + ه + باش + -َ د /

خوردنی: تکواژ ← خور + د + -َ ن + ی/

خریدار: تکواژ ← خر + ید + ار/

6)- در فعل هایـی کـه شناسـه ظاهـر نمی شود و شناسه ی محـذوف با علامت تهی «Ø» نشان داده می شـود،در شمارش تکواژها، علامت تهی نیـز یک تکواژ به شمار می آیـد مانند :

رفته بود: تکواژ ← رفت + ه + بود + Ø / واژه ← رفته بود

بترسان: تکواژ ← ب+ ترس + ان + Ø / واژه ← بترسان

نکته1)- : سوم شخص مفرد ماضی مستمر دارای دو تکواژ تهی است:

داشت می رفت: تکواژ ← داشت + Ø + می + رفت + Ø / واژه ← داشت می رفت

نکته2) -: در فعل های آینـده تکواژ تهـی کاربـرد ندارد زیـرا در ایـن فعل ها شناسـه به فعل کمکی(خواه) افزوده می شود:

خواهد رفت: تکواژ ← خواه + -َ د + رفت/

7) بن مضارع و بن ماضي افعال يك تكواژ آزاد محسوب مي شوند . مثل : « پرس» در « مي پرسد »

8) - كلماتي كه پيشوندهاي غير كاربرد در امروز دارند ، يك تكواژ آزاد به شمار مي آيند. چون زبان شناسان پيشينه باستاني زبان را در نظر نمي گيرند . مثل : دبستان ، ديروز ، كدخدا ، سياوش ، تهمينه ، زمستان ، ديوار، ناودان

9) - نشانه‌هاي اختصاري تکواژ به حساب نمي‌آيند زیرا باوجود آن که معنی دارند،این معنی ناشی از مقوله ی اعتبار زبانی نیست بلکه از یک قرارداد اجتماعی حاصل می شود،یعنی هریک نشانه ای است که ذهن را به سوی یک مفهوم قراردادی رهنمون می سازد. مانند : (ص) ، (ع) ، (ره)

10) - حروفي چون : اگرچه ، به طوري كه ، چنان كه ، تا اين كه ، همين كه و.... از دو يا چند تكواژ ساخته مي شوند

11)- شناسه ي سوم شخص مفرد در افعال ماضي ، فقط در ماضي التزامي ظاهر مي شود ودر ساير افعال شناسه تهي است .اگر «د » مشاهده شد ، و قبل از آن « -ٌ » بيايد ، « د » شناسه است درغير اين صورت،علامت ماضي ساز است . مثل : خورد ، ترسيد Ø ، مي نويسٌد : د

12 )- : شناسه ها چه مذكور باشند چه محذوف ، يك تكواژ به حساب مي آيند . درافعال سوم شخص مفرد ماضي (به جزماضي التزامي ) ، فعل هاي امر مفرد ،و سه فعل « است ، هست ونيست » شناسه ي محذوف آن ها به عنوان تكواژ صفر درشمارش تكواژ ها يك تكواژ به حساب مي آيد . مثل : است Ø / برو ( ب + رو + Ø ) / نوشت Ø

13)-در شمارش تعداد تكواژ افعال ماضي نقلي نبايد فعل « است » را دوباره زنده كرد بنابراين تكواژهاي فعل مذكور را به صورت (خور+د+ ه + ام ) در نظر مي گيرند .

14)- علامت هاي ماضي ساز ( د ، يد ، ت ، اد ) در افعال باقاعده ( افعالي كه مستقيمأ درساختمان ماضي آن ها ، بن مضارع وجود دارد ) يك تكواژند . مثل : مي خورد م ( مي + خور + د + -َ م )

15)- باید توجّه کرد که برخی از کلمات به دو شکل در واژگان ما ضبط و ثبت شدهاند ؛ مثل : بنهای مضارع « گو ، جو ، آ .. = گوی ، جوی ، آی ... » ، اسمهایی مانند « خدا = خدای ، جا = جای » بنابراین در هر دو صورت ، چه با « ی » چه بدون « ی » یک تکواژ محسوب میشوند . ؛ مثلاً : گویم = گو ( گوی ) + ـَم یا خدایگان = خدا ( خدای ) + ان ( گان

16)- توجّه و تجزیه و محاسبهی تکواژ گذراساز « ان » به عنوان یک تکواژ : رساند = رس ( بن مضارع ) + ان ( پسوند گذراساز + د ( پسوند ماضی ساز ) + Ø (شناسهی صفر ) ، میجهانیدند = می + جه + ان (پسوند گذرا ساز ) + ید ( پسوند ماضی ساز ) + ـَند ( شناسه ) یا افعالی مانند : رهاند + Ø ، خوراند + Ø ، پراند + Ø ، دواند + Ø و ...

17) _ کسره ی بین دو واژه(نقش نمای اضافه) یک تکواژ است. کار- مفید: کار/ -- / مفید/

18)_ بن های ماضی و مضارع فعل ها، تکواژ آزاد محسوب می شوند. دانا: دان(آزاد)/ ا/(وابسته) ، خداشناس: خدا(آزاد)/ شناس(آزاد)/

19) _ علامت های جمع هم یک تکواژاند. کتاب ها: کتاب/ ها/، دانشمندان: دان/ - ش/ مند/ ان/

20)- « نون»، مصدری (رفتن ،آمدن) یک تکواژوابسته ازنوع اشتقاق است.( شکافتن )، شکافت +ن = دوتکواژ

21)- می/همی/ ن /م/ب/، تکواژوابسته ازنوع تصریفی است.

22- انواع (ی)،نکره « کتابی» مصدری «خوبی» لیاقت «رفتنی» نسبت «بهشهری»،تکواژآزاد ازنوع تصریفی است.

23)- شا ید اگر به معنی شایسته باشد دوتکواژ به شمار می آید اما اگر به معنی احتمالا باشد یک تکواژ

24)- واژه نیست سه تکواژ دارد .(ن+ا ست+0)

25)- واژه دیدنی سه تکواژ دارد.(دید+ن+ ی)

26)- واژه همایش سه تکواژ دارد.(هم +آی +ش)

27)- نکات جمع مکسر نکته یک تکواژ دارد.

نکته: جمع های مکسر مقدار تکواژ ایجاد نمی کند

28)- معمولا یک تکواژ دارد.

نکته: تنوین درتکواژ شماری ازکلمه جدا نمی شود.

29)- واژه الغرض یک تکواژ دارد.

نکته: ال درتکواژ شماری ازکلمه جدا نمی شود.

30)- واژه گونه اگر به معنای صورت باشد ،یک تکواژ دارد. اما اگر به معنینوع باشد دوتکواژ است.

31)- واژه روان اگربه معنی جاری باشد دو تکواژ اما اگربه معنی روح باشد یک تکواژ.

32)- واژه باید دوتکواژ،بای بن مضارع بایستن به معنای لازم بودن.

تلخیص وگردآوری ازنظرات همکاران و مطابقت با کتاب زبان فارسی سوم

٭ چند نمونه سؤال کنکوری درباره ی شمارش تکواژ و واژه:

1- تعداد تکواژها و واژه های عبارت زیر به ترتیب کدام است؟ (سراسری انسانی - 86)

«کتاب های خاطرات بر حسب زمینه ی ذهنی و طرز تفکر و نظرگاه و سلیقه ی نویسنده، طبیعت و جلوه ی متفاوت دارد.»

1) 32 - 26 2) 32 - 25

3) 33 - 25 4) 33 - 26

2- در متن زیر به ترتیب، چند واژه و چند تکواژ وجود دارد؟ (سراسری ریاضی - 86)

این روزها اگر علم و فنّ کنونی را از بشر بگیرند، حیات برای ِ او بسیار مشکل خواهد شد ولی نسل ِ او جاویدان خواهد بود.

1) 24 و 33 2) 23 و 34

3) 22 و 33 4) 21 و 34

3- عبارت: «اوج و حضیض حکومت مسعود از همه عبرت انگیزتر است. در اول چیزی که هست، کامیابی و پیشرفت است و در پایان، موانع و سختی ها بر او می تازند.» به ترتیب چند تکواژ و چند واژه است؟

1) 38 - 28 2) 39 - 29 (سراسری هنر - 86)

3) 42 - 29 4) 41 - 28

4- عبارت «در عصر جدید به شیوه ی اروپایی از یک سو نثر ابداعی و تخیلی نوشته شد و از سویی در نثرهای دیگر چون مقاله و تحقیق، استدلال و دقت نظر راه یافت.» به ترتیب چند تکواژ و چند واژه است؟

1) 44 - 35 2) 45 - 35 (سراسری زبان - 86)

3) 44 - 36 4) 45 - 36

5- در عبارت: «در شعر "باغ من" شاعر به توصیف پاییز می پردازد و پاییز را نه فصل بی حاصلی و خشکی و نازیبایی، که مظهر زیبایی و پادشاه فصل ها می داند.» به ترتیب چند واژه و چند تکواژ وجود دارد؟

1) سی و دو - چهل و نه 2) سی و دو - چهل و پنج (سراسری زبان - 85)

3) سی و شش - چهل و پنج 4) سی و شش - چهل و نه

6- جمله ی «نثر تاریخی در قرن پنجم در کتاب تاریخ بیهقی اوج و اعتبار خاصی یافت.» چند تکواژ و واژه است؟ (سراسری انسانی - 85)

1) 22 تکواژ و 18 واژه 2) 22 تکواژ و 19 واژه

3) 23 تکواژ و 18 واژه 4) 24 تکواژ و 19 واژه

7- تعداد تکواژهای کدام عبارت بیشتر است؟ (سراسری تجربی - 85)

1) اگر هم رمان نویس رسالتی داشته باشد بهتر است به طور غیر مستقیم حرفش را بزند.

2) فقدان نیروی ایمان عامل اصلی تمام ضعف ها در جوانب مختلف فرهنگ و ادب روزگار ماست.

3) وظیفه ی نقد ادبی تجزیه و تحلیل و شکافتن مسایلی است که یک خواننده ی عامی از عهده اش برمی آید.

4) همیشه شاهـد این نکتـه بوده ایم کـه قله هـای ادب ما کسانی بوده اند که عمق انسانـی کارشان جلب نظـر می کند.

8- در عبارت «شاعر زمان ما قبل از آن که به زندگی بیندیشد به این می اندیشد که در تاریخ ادبیّات آیا کدام تجربه را به نام او خواهند نوشت.» به ترتیب چند واژه و چند تکواژ وجود دارد؟ (سراسری هنر - 85)

1) 27 - 41 2) 28 - 39

3) 29- 38 4) 30 -40

9- عبارتِ «شهریار، شاعری است که در زمینه های متنوع و گوناگون به سرودن اشعار پرداخته است.» چند تکواژ و چند واژه است؟ (سراسری زبان - 84)

1) 24 - 15 2) 25 - 14

3) 26 - 15 4) 27 - 16

10- عبارت: «عشق، خود هم راه و هم راهبر است و مقام و منصب را در آن جایگاهی نیست.» به ترتیب چند تکواژ و چند واژه است؟ (سراسری تجربی - 84)

1) 21 - 16 2) 21 - 17

3) 23 - 17 4) 22 - 18

11- تعداد تکواژهای کدام عبارت بیشتر است؟ (سراسری - 83)

1) قلمرو خیال بسیار وسیع و پهناور است و هر چیز غیر ممکن می تواند در آن جا شدنی و بودنی باشد.

2) بعضی از نویسندگان در درون خود دنیایی به وجود می آورند که از دنیای برون بسی زیباتر است.

3) با کنجکاوی می توان به حقایق رسید و مواردی را که صورت حدس و گمان داشته اند به یقین مبدل ساخت.

4) بدون تخیـل و تصـور، عالم ادب از صفا و کمال بازمی ماند و شاعـر و داستان سـرای هنرمنـد بـه وجود نمی آورد.

12- تعداد تکواژهای کدام عبارت بیشتر است؟ (سراسری - 83)

1) نویسنده ی خوب زبان مادری خود را خوب می داند و قواعد آن را می شناسد.

2) همه ی فنون با عمل و ممارست همراهند و با گذشت زمان فراگرفته می شوند.

3) نویسنده ی هنرمند می تواند در هر نوع سخن نکته ای از دانستنی ها قرار دهد.

4) نوشته ی دل انگیز آن است که ساده و روان باشد و خواننده به سهولت آن را درک کند.

+ نوشته شده در چهارشنبه هشتم آذر ۱۳۹۱ساعت 9:56 توسط جغراتی |